بیماریفوق تخصص غدد
دیابت چیست و چه علائمی دارد؟
دیابت بیماری مزمنی است که در اثر افزایش بیش از حد گلوکز در خون ایجاد میشود. دیابت بر اساس مکانیسم ایجاد کننده اختلال، به چند نوع تقسیم میشود که شایع‌ترین نوع آن دیابت نوع2 است که بر اثر مقاومت به انسولین ایجاد میشود. افزایش و انباشت گلوکز، عوارضی را به همراه داشته که آسیب‌های جدی‌ای را بر بدن وارد می‌کند. از مهم‌ترین عوارض دیابت می‌توان به مشکلات قلبی-عروقی اشاره کرد. همچنین دیابت کنترل نشده در طولانی مدت می‌تواند به اندام‌های حساس و عملکرد سیستم‌های بدن آسیب برساند. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان درگیر دیابت هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۱ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
دیابت چیست؟
دیابت اختلالی است که در اثر افزایش بیش از حد گلوکز در خون ایجاد میشود. برای درک بهتر عامل ایجاد این بیماری، بهتر است ابتدا کمی با فرآیند جذب گلوکز از خون آشنا شویم.
گلوکز منبع مهمی از انرژی برای سلول‌هایی است که ماهیچه و بافت‌ها را می‌سازند و همچنین منبع اصلی سوخت مغز است. ما گلوکز را از مصرف غذاهایی که عمدتا کربوهیدرات دارند، دریافت می‌کنیم. این غذاها هضم و تجزیه شده و باعث دریافت گلوکز در خون می‌شوند. در نتیجه این افزایش گلوکز در خون، پانکراس غده‌ای که پشت معده قرار گرفته و وظیفه تولید و ترشح انسولین را دارد، انسولین ترشح کرده و گلوکز همراه با انسولین می‌تواند وارد سلول‌ها شود.
در صورتیکه در این فرآیند، اختلالی رخ دهد قند در خون انباشته شده که باعث قند خون بالا (هایپرگلایسمی) ایجاد می‌کند که منجر به دیابت در فرد میشود.
با توجه به علت انباشته شدن قند در خون، انواع دیابت تشخیص داده می‌شوند.
انواع دیابت
دیابت بر اساس عامل ایجاد اختلال در جذب قندخون بصورت طبیعی توسط بدن و سلول‌ها، به انواع مختلفی تقسیم شده که شایع‌ترین انواع آن شامل موارد زیر هستند:
دیابت نوع 1
این نوع از دیابت، نوعی بیماری خودایمنی است که در آن، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های سازنده انسولین در پانکراس حمله کرده و آن‌ها را تخریب می‌کنند. برای فرد مبتلا به دیابت نوع 1، ضروری است که هرروز انسولین مصرف کند.
این نوع دیابت بیشتر در کودکان و بزرگسالان جوان تشخیص داده میشود و معمولا در مراحل اولیه بدون علامت است.
دیابت نوع 2
دیابت نوع 2، شایع‌ترین نوع دیابت است. در این حالت، بدن توانایی ساخت انسولین به میزان کافی را نداشته و یا سلول‌های بدن دچار مقاومت به انسولین شده و به انسولین پاسخ نمی‌دهند.
دیابت نوع 2 در دراز مدت می‌تواند آسیب جدی به بدن، به‌ویژه اعصاب و رگ‌های خونی وارد کند.با این‌حال این نوع دیابت قابل پیشگیری بوده و با ایجاد سبک زندگی سالم اغلب قابل پیشگیری و کنترل است.
علائم دیابت نوع 2 ممکن است خفیف بوده و تا چندین سال ابتدایی متوجه وجود این اختلال نشوید. بنابراین نیاز است که برای چکاپ منظم به پزشک مراجعه کنید تا در صورت وجود، تشخیص زودهنگام صورت گرفته و باعث مشکلات جدی در بدن نشود.
دیابت بارداری
دیابت بارداری نوعی دیابت بوده که در دوران بارداری ایجاد شده و معمولا پس از تولد نوزاد نیز از بین می‌رود.
در صورتی که دیابت بارداری داشته باشید، ممکن است نوزاد در آینده در معرض خطرات بیشتری برای سلامتی قرار گرفته و احتمال اینکه نوزاد در کودکی یا نوجوانی دچار چاقی شده و در آینده به دیابت نوع 2 مبتلا شود، بیشتر است.
همچنین احتمال ابتلای شما به دیابت نوع 2 در آینده نیز افزایش می‌یابد.
پیش دیابت
در صورتی که مبتلا به پیش دیابت باشید، سطح قندخون بالاتر از حد طبیعی دارید، اما نه به اندازه‌ای بالا که باعث تشخیص دیابت نوع 2 شود. در صورتی که پیش دیابت داشته باشید، احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در آینده افزایش می‌یابد.
افراد مبتلا به پیش دیابت، نسبت به افرادی که سطح گلوکز طبیعی دارند، بیشتر در معرض بیماری قلبی قرار می‌گیرند.
انواع دیگری از دیابت نیز وجود دارند که کمتر شایع هستند:
- دیابت نوع 3C : در اثر آسیب به پانکراس و سلول‌های سازنده انسولین ایجاد میشود.
- دیابت خودایمنی نهفته در بزرگسالان (LADA): مانند دیابت نوع 1، بیماری‌ای خودایمنی است.
- دیابت بلوغ آغاز جوانی: که دیابت مونوژنیک نامیده میشود، به علت جهش ژنتیکی ارثی رخ می‌دهد.
- دیابت نوزادی: شکل نادری از دیابت بوده که در شش ماه اول زندگی نوزاد رخ می‌دهد.
- دیابت شکننده: شکلی از دیابت نوع 1 است که با دوره‌های مکرر و شدید قندخون بالا پایین مشخص میشود.
شیوع دیابت در ایران و سایر کشورها
دیابت به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت در جهان تبدیل شده که بر اساس آخرین داده‌های قابل جمع‌آوری، حدود 11% بزرگسالان جهان به دیابت مبتلا هستند. این رقم طی 3 دهه گذشته به سرعت افزایش یافته و وضعیتی نگران کننده بوجود آورده.
شیوع دیابت در ایران، با شیوع حدود 14% در بزرگسالان، بالاتر از میانگین جهانی قرار دارد. با این‌حال نسبت به کشورهای همسایه و خاورمیانه با شیوع حدود 16-20%، شیوع دیابت در ایران کمتر است.
رشد سریع دیابت هشداردهنده است و نشان می‌دهد که موج بعدی دیابت نوع 2 در حال شکل‌گیری است که همین نکته اهمیت تشخیص زودهنگام و اصلاح سبک زندگی را دوچندان می‌کند.
علل ایجاد و بروز دیابت
همانطور که پیش‌تر اشاره کردیم، میزان بالای گلوکز در خون، باعث دیابت میشود. اما دلیل بالا بودن سطح گلوکز، بسته به نوع دیابت متفاوت است:
مقاومت به انسولین
مقاومت سلول‌ها به انسولین در دیابت نوع 2 ایجاد میشود. این مقاومت زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های ماهیچه، چربی و کبد بدن به انسولین پاسخی نداده و یا بطور طبیعی نیست. این وضعیت تحت تاثیر عوامل متعددی می‌تواند رخ دهد؛ مانند چاقی، نبود فعالیت بدنی، رژیم غذایی نامناسب، عدم تعادل هورمونی، ژنتیک و مصرف برخی داروها.
بنابراین می‌توان گفت سبک زندگی ناسالم علت اصلی ایجاد این نوع دیابت است.
بیماری خودایمنی
دیابت نوع 1 و LADA زمانی رخ می‌دهند که سیستم ایمنی بدن دچار اختلال شده و به سلول‌های سازنده انسولین در غده‌ی پانکراس، حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برند. در نتیجه این شرایط، پانکراس، توانایی تولید و ترشح انسولین را ندارد و گلوکز نمی‌تواند از طریق سلول‌ها جذب شود.
عدم تعادل هورمونی
یکی دیگر از علل ایجاد دیابت، عدم تعادل هورمونی است که در دیابت بارداری به این علت دیابت بوجود می‌آید. در دوران بارداری، جفت هورمون‌هایی آزاد می‌کند که مقاومت به انسولین ایجاد کرده و در نتیجه این شرایط، اگر پانکراس نتواند انسولین کافی برای غلبه بر این مقاومت سلولی ایجاد کند، ممکن است دیابت بارداری ایجاد شود.
همچنین سایر بیماری‌های مرتبط با هورمون‌ها مانند آکرومگالی و سندرم کوشینگ نیز می‌توانند باعث ایجاد دیابت نوع 2 شوند.
آسیب پانکراس
علاوه بر موارد بالا و اختلالات داخلی، آسیب فیزیکی به پانکراس، ناشی از یک بیماری، جراحی یا صدمه، می‌تواند بر توانایی آن در ساخت انسولین تاثیر گذاشته و به دیابت منجر شود.
جهش‌های ژنتیکی
بروز برخی جهش‌های ژنتیکی می‌توانند باعث دیابت‌های ژنتیکی مانند دیابت نوزادی شوند.
مصرف برخی داروها
از عوارض استفاده طولانی مدت برخی داروها، بروز دیابت نوع 2 است. برخی از این داروها شامل داروهای کورتیکواستروئیدها هستند. در صورت استفاده از این داروها نیاز به پیگیری و چکاپ منظم تحت نظر پزشک، پیشنهاد میشود.
| نوع دیابت | علت اصلی |
|---|---|
| نوع1 | مشکل خودایمنی و حمله سیستم ایمنی به سلول‌های تولید کننده انسولین |
| نوع2 | مقاومت به انسولین در اثر سبک زندگی ناسالم |
| بارداری | در اثر هورمون‌هایی که از جفت آزاد میشود. |
| نوع 3 | آسیب فیزیکی به پانکراس |
| دیابت نوزادی | جهش ژنتیکی |
| دیابت ثانویه به داروها | مصرف طولانی مدت برخی داروها مانند داروهای شامل کورتیکواستروئیدها |
علائم دیابت
علائم دیابت به میزان قندخون بستگی دارد. همچنین در برخی افراد به‌ویژه کسانی که به دیابت نوع 2 و یا پیش دیابت مبتلا هستند، ممکن است علامتی نداشته باشند. اما بروز علائم در افراد مبتلا به دیابت نوع1، معمولا شدیدتر می‌باشد.
از علائم دیابت نوع 1 و نوع 2 موارد زیر را می‌توان نام برد:
- احساس تشنگی بیش از حد و خشکی دهان
- تکرر ادرار
- کاهش وزن غیرقابل توضیح
- تاری دید
- احساس خستگی
- بی‌حسی یا گزگز در دست‌ها یا پاها
- زخم‌ها یا بریدگی‌هایی که دیر بهبود می‌یابند.
- عفونت‌های قارچی مکرر پوستی و یا واژینال
افرادی که به دیابت نوع 2 و یا پیش دیابت مبتلا هستند ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند و یا بسیار کم باشند. برای تشخیص زودهنگام، چکاپ منظم و بررسی سطح قندخون پیشنهاد میشود.
علائمتان را جدی بگیرید.
تشنگی زیاد، تکرر ادرار یا تاری دید دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
عوارض دیابت
با گذشت زمان، به علت قندخون بالا در رگ‌ها، بافت‌ها و اندام‌های بدن در معرض آسیب قرار می‌گیرند. دیابت می‌تواند به رگ‌های خونی قلب، چشم‌ها، کلیه‌ها و اعصاب آسیب بزند. همچنین افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر بیشتری برای مشکلات سلامتی از جمله حمله قلبی، سکته مغزی و نارسایی کلیه هستند.
عوارض دیابت را بر اساس نوع رگ آسیب دیده دسته بندی می‌کنیم: آسیب به رگ‌های بزرگ و آسیب به رگ‌های کوچک.
آسیب به رگ‌های بزرگ (عوارض ماکروواسکولار)
آسیب به رگ‌های بزرگ از شایع‌ترین و خطرناک‌ترین عوارض دیابت است. دیابت باعث سفت و تنگ شدن شریان‌های بزرگ شده و خطر ظهور موارد زیر را افزایش می‌دهد:
- بیماری عروق کرونر و حمله قلبی
- سکته مغزی
- تصلب شرایین
- کاهش خون‌رسانی به اندام‌ها
قابل توجه است که بیماری‌های قلبی-عروقی از مهم‌ترین علل مرگ در افراد دیابتی هستند. بنابراین علاوه بر کنترل قندخون، کنترل فشارخون و کلسترول نیز ضروری است.
آسیب به رگ‌های ریز (عوارض میکرواسکولار)
قندخون بالا باعث تخریب و آسیب به مویرگ‌های ظریف در اندام‌های حساس میشود.
- چشم‌ها (رتینوپاتی): آسیب به رگ‌های شبکیه که ممکن است به کاهش دائمی بینایی و حتی از بین رفتن آن منجر شود.
- کلیه‌ها (نفروپاتی): آسیب تدریجی که ممکن است به نارسایی کلیه‌ها و نیاز به دیالیز یا پیوند کلیه منجر شود.
- اعصاب (نوروپاتی): آسیب عصبی که منجر به بی‌حسی، گزگز و درد، به‌ویژه در دست‌ها و پاها میشود.
سایر سیستم‌های بدن
علاوه بر آسیب به رگ‌ها، دیابت می‌تواند باعث آسیب به سیستم‌های بدن شده و عملکرد آن‌ها را تحت تاثیر قرار دهد.
- پای دیابتی: یکی از جدی‌ترین عوارض. همزمان 3 مشکل ایجاد شده، آسیب عصبی، کاهش خون‌رسانی و اختلال در ترمیم زخم. در نتیجه این شرایط زخم‌هایی ایجاد شده که بهبود بسیار کند داشته و ممکن است باعث قطع عضو شود.
- دستگاه گوارش: کندی تخلیه معده
- سلامت جنسی: اختلال در نعوظ مردان و خشکی واژن در زنان
- شنوایی: کم‌شنوایی
- دهان و دندان: ایجاد بیماری‌های لثه
- پوست: افزایش حساسیت به عفونت‌های پوستی
روش‌های درمان دیابت
درمان
تشخیص زودهنگام از طریق آزمایش خون امکان پذیر است. پس از تشخیص نیاز به درمان تحت نظر پزشک است.
برای درمان در افراد مبتلا به دیابت نوع 1، نیاز است که انسولین بطور منظم مصرف شود.
در افراد مبتلا به دیابت نوع2، برای کمک به مدیریت سطح قندخون، می‌توان از داروها استفاده کنند. برخی از این داروها شامل:
- متفورمین
- سولفونیل‌اوره‌ها
- مهارکننده‌های هم‌ناقل سدیم-گلوکز نوع2
قابل توجه است که همراه با داروهای کاهش قندخون، افراد مبتلا به دیابت اغلب نیاز به داروهایی برای کاهش فشارخون و استاتین‌ها برای کاهش خطر عوارض نیاز دارند.
همچنین ممکن است مراقبت‌های پزشک اضافی نیز برای درمان اثرات دیابت لازم باشد:
- مراقبت از پا برای درمان زخم‌ها
- غربالگری و درمان بیماری کلیوی
- معاینات چشم برای غربالگری رتینوپاتی
زندگی افراد دیابتی و روش‌های کنترل
با اینکه دیابت بیماری‌ای مزمن است اما افراد مبتلا می‌توانند با پیش گرفتن سبک زندگی سالم، کیفیت زندگی خوبی را داشته باشند. سبک زندگی این افراد باعث میشود قندخون، فشارخون و میزان کلسترول را در محدوده‌ی طبیعی نگه دارند و از بروز عوارض بیماری مانند آسیب به قلب، کلیه، چشم و اعصاب، پیشگیری کنند.
تغذیه اصولی برای افراد دیابتی
میزان، زمان مصرف و مواد غذایی در رژیم غذایی این افراد بسیار اهمیت داشته و بر دیابت تاثیرگذار است. غذاهای توصیه شده برای این افراد:
- سبزیجات غیرنشاسته‌ای (کاهو، فلفل، هویج، لوبیا سبز)
- میوه‌ها
- غلات کامل
- منابع پروتئینی کم‌چرب (گوشت بدون چربی، ماهی، تخم‌مرغ و حبوبات)
- لبنیات کم‌چرب یا جایگزین‌های گیاهی آن
مواردی که باید محدود شوند شامل چربی‌های اشباع، نمک و قندهای افزوده و نوشیدنی‌های شیرین است.
فعالیت بدنی منظم
فعالیت های هوازی و تمرینات منظم، یکی از موثرترین روش‌ها برای کنترل دیابت است و بر سلامت بدن و کاهش احتمال ایجاد عوارض، کمک‌کننده است.
توجه شود که قندخون را قبل و بعد از ورزش کنترل کنید. و آب کافی بنوشید. مراقبت از پاها نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است.
کنترل وزن
کاهش وزن تاثیر قابل توجهی بر کنترل قندخون، فشارخون و کلسترول دارد. برای کاهش وزن می‌توان از روش‌هایی مانند تغذیه سالم و فعالیت بدنی، خواب کافی و یا در صورت نیاز مصرف دارو تحت نظر پزشک، استفاده کرد.
ترک سیگار
سیگار و دیابت دو عامل تنگ شدن عروق خونی هستند که ترکیب این دو عامل می‌تواند شانس حمله قلبی، سکته مغزی، آسیب عصبی، بیماری‌های کلیوی، بیماری چشمی و قطع عضو را بطور چشمگیری افزایش دهد.
هشدار پزشکی
این مقاله در جهت افزایش آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورتی که هر یک از علائم دیابت را مشاهده کردید، به پزشک مراجعه کرده و بررسی کنید. با این حال بروز برخی علائم نیاز به پیگیری سریع و اورژانسی دارد که شامل موارد زیر هستند:
- تشنگی شدید و تکرر ادرار زیاد
- حالت تهوع و استفراغ و درد شکمی
- ضعف و خستگی شدید
- تنفس سریع و عمیق
- گیجی شدید
همچنین ممکن است فرد دچار افت قندخون شدید باشد و قندخون پایین نیاید که علائم زیر را دارد و نیاز به مراجعه سریع به اورژانس 115 می‌باشد:
- لرزش و تعریق
- گیجی و اختلال تمرکز
- تپش قلب شدید و گرسنگی ناگهانی
- تحریک پذیری
- در موارد شدید، تشنج و از دست دادن هوشیاری
چشم‌انداز دیابت
دیابت درمان قطعی ندارد، اما با تشخیص زودهنگام و مدیریت درست، معمولا افراد مبتلا می‌توانند زندگی فعال و با کیفیتی داشته باشند.
در برخی انواع دیابت مانند دیابت نوع 1، مصرف منظم انسولین ضروری است و در برخی دیگر، مانند دیابت نوع2، اصلاح سبک زندگی شامل تغذیه سالم، فعالیت بدنی و کنترل وزن بسیار موثر است. عوارض این بیماری در اثر قندخون بالای کنترل نشده ایجاد میشود که با کنترل مناسب قندخون، فشارخون و کلسترول، اغلب قابل پیشگیری است.
با توجه به اینکه دیابت نوع2 و پیش‌دیابت ممکن است سال‌ها بدون علامت باقی بمانند، چکاپ منظم اهمیت زیادی دارد. با همکاری نزدیک با پزشک و پیگیری منظم، می‌توان بیماری را پیش از ایجاد عوارض جدی، کنترل و مدیریت کرد.