بیماریمتخصص عفونیفوق تخصص گوارش
ژیاردیازیس چیست؟ علائم و راه‌های انتقال
ژیاردیازیس، عفونتی انگلی و شایع در روده‌ی کوچک است که توسط انگل تک‌سلولی به نام ژیاردیا، ایجاد می‌شود. این بیماری معمولا باعث بروز علائمی مانند اسهال، درد و نفخ شکم، تهوع و خستگی می‌شود. در این مقاله به علل، راه‌های انتقال، علائم و روش‌های تشخیص و درمان ژیاردیازیس می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان دچار علائم گوارشی مشکوک هستید یا به تازگی سفر کرده‌اید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۹ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
ژیاردیازیس چیست؟
ژیاردیازیس یک بیماری عفونی روده‌ای است که بر اثر ورود انگل تک‌یاخته‌ای به نام ژیاردیا دئودنالیس (که با نام‌های ژیاردیا لامبلیا و ژیاردیا اینتستینالیس نیز شناخته می‌شود) به دستگاه گوارش ایجاد می‌شود. این انگل به دیواره‌ی روده‌ی کوچک می‌چسبد و با اختلال در جذب مواد غذایی، علائم گوارشی ایجاد می‌کند.
این بیماری در زبان عامیانه گاهی تب سگ آبی (Beaver fever) نیز نامیده می‌شود، زیرا یکی از منابع آلودگی، آب‌های طبیعی آلوده به مدفوع حیوانات است. ژیاردیازیس یکی از شایع‌ترین عفونت‌های انگلی روده در جهان است و در مناطقی با بهداشت و سیستم تصفیه‌ی آب نامناسب، شیوع بیشتری دارد.
انگل ژیاردیا دو شکل دارد: شکل فعال (تروفوزوئیت) که در روده فعالیت می‌کند، و شکل مقاوم (کیست) که از طریق مدفوع دفع می‌شود و می‌تواند مدت‌ها در محیط و آب زنده بماند و فرد دیگری را آلوده کند. همین کیست مقاوم است که چرخه‌ی انتقال بیماری را ادامه می‌دهد.
این انگل به شدت مسری بوده و بلعیدن حدود 10 عدد کیست از ژیاردیا، می‌تواند برای ایجاد عفونت کافی باشد. این موضوع باعث افزایش سرعت انتشار این عفونت در محیط‌هایی مانند مهدکودک‌ها یا مناطق با آب آلوده را توضیح می‌دهد.
میزان شیوع ژیاردیازیس
ژیاردیازیس از شایع‌ترین عفونت‌های انگلی روده در سطح جهانی است. تخمین زده می‌شود حدود 200 میلیون نفر در جهان به این انگل آلوده باشند. بسته به سطح بهداشت و دسترسی به آب سالم، میزان شیوع آن در مناطق مختلف جهان، بین 1 تا 25 درصد، متغیر است.
شیوع در ایران
طبق آمار بدست آمده، میزان شیوع ژیاردیازیس در ایران، حدود 16 درصد است. البته این عدد در نقاط مختلف کشور نوسانات قابل‌توجهی دارد و بین 2 تا 36 درصد گزارش شده است. این بیماری در کودکان و به ویژه در بازه‌ی سنی 4 تا 11، بطور قابل توجهی شایع‌تر از بزرگسالان است.
شیوع در خاورمیانه
آمار کشورهای منطقه برای میزان عفونت این انگل، متفاوت است؛ در امارات متحده عربی حدود 7.7%، در قطر 10.2 گزارش شده است و در برخی مناطق مانند عربستان سعودی و عراق این رقم تا 40% هم رسیده است.
علائم ژیاردیازیس
پس از ورود انگل به بدن، معمولاً یک تا سه هفته (دوره‌ی نهفتگی) طول می‌کشد تا علائم ظاهر شوند. نکته‌ی مهم این است که بسیاری از افراد آلوده هیچ علامتی ندارند و ناقل بی‌علامت محسوب می‌شوند. در افرادی که علامت‌دار می‌شوند، شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- اسهال (اغلب آبکی و بدبو)
- درد و گرفتگی شکم
- نفخ و گاز شکم
- تهوع
- خستگی و ضعف
- کاهش اشتها و کاهش وزن
- مدفوع چرب که روی آب شناور می‌ماند.
در موارد کمتر شایع، ممکن است علائمی خارج از دستگاه گوارش نیز دیده شود؛ مانند خارش پوست، کهیر، تورم اطراف چشم و یا تورم مفاصل.
علائم ژیاردیازیس معمولاً چند روز تا چند هفته ادامه دارند. در برخی افراد، به‌ویژه اگر درمان نشود، بیماری می‌تواند مزمن شود.
علائم ژیاردیازیس در کودکان
ژیاردیازیس در کودکان شایع است، به‌ویژه در مهدکودک‌ها. علاوه بر علائم گوارشی، در کودکان ممکن است به دلیل اختلال در جذب مواد غذایی، مشکلاتی مانند کاهش وزن، اختلال در رشد و کم‌خونی نیز دیده شود. به همین دلیل، اسهال طولانی‌مدت در کودکان باید جدی گرفته شود و به پزشک مراجعه شود.
ژیاردیازیس مزمن
در برخی افراد، عفونت به شکل مزمن درمی‌آید و علائمی مانند اسهال متناوب، نفخ مداوم، خستگی و کاهش وزن تدریجی ایجاد می‌کند. گاهی حتی پس از از بین رفتن انگل، به دلیل آسیب به روده، برخی علائم گوارشی ممکن است مدتی ادامه داشته باشند. یکی از شایع‌ترین این عوارض باقی‌مانده، عدم تحمل لاکتوز است؛ طبق تحقیقات صورت گرفته، تا 40% از بیماران، حتی پس از پاک شدن کامل انگل، برای مدتی در هضم لبنیات دچار مشکل می‌شوند.
علائمتان را جدی بگیرید.
اسهال یا درد شکم مداوم دارید، یا به تازگی سفر کرده‌اید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
عامل بیماری ژیاردیازیس
عامل این بیماری، انگل تک‌یاخته‌ای ژیاردیا است. این انگل پس از ورود به بدن به شکل کیست، در روده‌ی کوچک باز شده و به شکل فعال تبدیل می‌شود، این شکل فعال، مجهز به چند جفت تاژک است که به آن کمک می‌کند به دیواره‌ی روده چسبیده و تکثیر یابد. بخشی از این انگل‌ها دوباره به کیست تبدیل شده و از طریق مدفوع دفع می‌شوند تا چرخه ادامه یابد.
کیست ژیاردیا بسیار مقاوم است؛ این کیست می‌تواند در آب سرد هفته‌ها تا ماه‌ها زنده بماند و در برابر سطح معمول کلر موجود در آب آشامیدنی مقاوم است. به همین دلیل، کلرزنی معمولی آب به تنهایی همیشه برای از بین بردن آن کافی نیست.
ژیاردیازیس و حیوانات خانگی
اگرچه سگ و گربه‌ها نیز می‌توانند به ژیاردیازیس مبتلا شوند، اما انتقال آن از حیوانات به انسان بسیار نادر است؛ نوع انگلی که حیوانات را آلوده می‌کند با نوع انگلی که ایجاد عفونت در انسان می‌کند، متفاوت است.
با این‌حال، ممکن است این عفونت از طریق حیواناتی مانند چنچیلا، پرندگان و میمون، به انسان‌ها سرایت کند. در صورتیکه که حیوان خانگی دارید، بهتر است این موضوع را با دامپزشک درمیان بگذارید.
نکات پیشگیرانه برای صاحبان حیوانات خانگی
- پس از تماس با حیوانات، مدفوع آنها و یا وسایلشان، دست‌های خود را بشویید.
- هنگام باغبانی، از دستکش استفاده کنید تا از تماس با خاک یا مدفوع آلوده جلوگیری شود.
- وسایل حیوانات خانگی خود را بطور منظم تمیز و ضدعفونی کنید.
- اگر حیوان خانگی مشا دچار اسهال مداوم است، حتما به دانپزشک مراجعه کنید.
کیست ژیاردیازیس، می‌تواند ماه‌ها در آب یا خاک سرد و مرطوب زنده بماند، در محیط‌های گرم و خشک با نور مستقیم آفتاب، این ماندگاری بسیار کوتاه‌تر است.
راه‌های انتقال و سرایت ژیاردیازیس
ژیاردیازیس از راه مدفوعی-دهانی منتقل می‌شود؛ یعنی کیست انگل که در مدفوع فرد یا حیوان آلوده وجود دارد، به نوعی وارد دهان فرد دیگر می‌شود. مهم‌ترین راه‌های انتقال عبارت‌اند از:
- آب آلوده: شایع‌ترین راه انتقال این انگل است. نوشیدن آب آلوده، به‌ویژه آب چشمه‌ها، رودخانه‌ها و آب تصفیه نشده. حتی آب به‌ظاهر تمیز کوهستان نیز می‌تواند آلوده باشد.
- غذای آلوده: مصرف غذایی که با آب آلوده شسته شده یا توسط فرد آلوده و با دست‌های ناشسته آماده شده است.
- تماس مستقیم فرد به فرد: به‌ویژه در مهدکودک‌ها، میان کودکان و در محیط‌های با بهداشت پایین.
- تماس جنسی: به‌ویژه رابطه مقعدی، که یکی از راه‌های شناخته شده انتقال این عفونت است.
- تماس با حیوانات آلوده و محیط‌های آلوده
- استخر و آب‌های تفریحی آلوده
آیا ژیاردیازیس واگیردار است؟
بله، ژیاردیازیس می‌تواند واگیردار باشد و از فردی به فرد دیگر، به‌ویژه از راه تماس مدفوعی-دهانی، منتقل شود. به همین دلیل رعایت بهداشت دست‌ها، به‌خصوص در خانواده‌هایی که یکی از اعضا مبتلاست و در مهدکودک‌ها، اهمیت زیادی در جلوگیری از گسترش آن دارد.
روش‌های تشخیص ژیاردیازیس
تشخیص ژیاردیازیس معمولا بر پایه‌ی آزمایش مدفوع انجام می‌شود. آزمایش‌های اصلی برای تشخیص این عفونت در بدن شامل موارد زیر هستند:
- آزمایش مدفوع: بررسی نمونه‌ی مدفوع برای یافتن کیست یا شکل فعال انگل. چون انگل به‌صورت متناوب دفع می‌شود، پزشک ممکن است چند نمونه‌ی مدفوع را در روزهای مختلف (معمولا با فاصله‌ی حداقل ۲۴ ساعت) درخواست کند تا شانس تشخیص بالا برود.
- تست آنتی‌زن مدفوع: روشی حساس‌تر که پروتئین‌های انگل را در مدفوع شناسایی می‌کند.
- تست PCR (مولکولی): دقیق‌ترین و حساس‌ترین روش برای شناسایی انگل.
در برخی موارد، پزشک ممکن است بر اساس علائم و شرح حال، حتی پیش از تأیید آزمایشگاهی، درمان را آغاز کند.
روش‌های درمان ژیاردیازیس
همه‌ی موارد ژیاردیازیس نیاز به درمان دارویی ندارند؛ بسیاری از موارد، به‌ویژه در افراد بدون علامت، خودبه‌خود طی چند هفته بهبود می‌یابند. با این حال، در افراد علامت‌دار، درمان دارویی روند بهبود را سریع‌تر می‌کند و از گسترش بیماری جلوگیری می‌کند.
درمان دارویی
درمان اصلی ژیاردیازیس داروهای ضدانگل است که باید با تجویز پزشک مصرف شوند. این داروها معمولا طی یک دوره‌ی مشخص مصرف می‌شوند و بیشتر افراد طی حدود یک هفته بهبود می‌یابند.
توجه شود که برخی از این داروها ممکن است با مصرف الکل تداخل داشته باشند یا عوارضی مانند ناراحتی معده یا طعم فلزی در دهان ایجاد کند. انتخاب نوع و دوز دارو کاملا بر عهده‌ی پزشک است.
درمان حمایتی
در کنار دارو، جبران آب و الکترولیت‌های از‌دست‌رفته بسیار مهم است، زیرا اسهال می‌تواند منجر به کم‌آبی شود. نوشیدن مایعات کافی، به‌ویژه در کودکان، اهمیت زیادی دارد.
درمان ژیاردیازیس در بارداری
در دوران بارداری، برخی داروهای رایج ژیاردیازیس ممکن است مناسب نباشند، به‌ویژه در سه‌ماهه‌ی اول. در این شرایط، اگر علائم خفیف باشد، پزشک ممکن است درمان را به تاخیر بیندازد یا داروی ایمن‌تری را انتخاب کند. به همین دلیل، زنان باردار باید حتما درمان را زیر نظر پزشک انجام دهند و از مصرف خودسرانه‌ی دارو پرهیز کنند.
پیشگیری از ژیاردیازیس
به دلیل اینکه واکسنی برای ژیاردیازیس وجود ندارد، پیشگیری بر پایه‌ی بهداشت و پرهیز از منابع آلوده استوار است. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:
- شست‌وشوی منظم و صحیح دست‌ها، به‌ویژه پس از دستشویی، تعویض پوشک و پیش از تهیه یا خوردن غذا
- پرهیز از نوشیدن آب تصفیه‌نشده از چشمه، رودخانه و چاه؛ در صورت لزوم، جوشاندن آب مؤثرترین روش است
- شستن کامل میوه و سبزیجات با آب سالم
- رعایت بهداشت در سفر، به‌ویژه به مناطق با بهداشت پایین (استفاده از آب بطری‌شده)
- درصورت ابتلای خود یا همسر خود به این بیماری، تا چند هفته پس از بهبودی کامل از رابطه جنسی خودداری کنید.
- پرهیز از بلعیدن آب استخر و آب‌های تفریحی
- رعایت بهداشت در مهدکودک‌ها و محیط‌های نگهداری کودکان
نکته‌ی مهم این است که جوشاندن آب، مؤثرترین راه از بین بردن کیست ژیاردیاست، زیرا این کیست در برابر کلر معمولی مقاوم است.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده‌ی هریک از علائم زیر، به پزشک مراجعه کنید:
- اسهال شدید یا طولانی مدت (بیش از یک هفته)
- علائم کم‌آبی بدن، مانند کاهش تعداد دفعات ادرار، خشکی دهان یا سرگیجه
- کاهش وزن قابل توجه یا بی‌اشتهایی مداوم
- ادامه داشتن علائم گوارشی حتی پس از پایان دوره‌ی درمان
در کودکان، نوزادان و زنان باردار، و حتی افرادی با ضعف در سیستم ایمنی بدن، کم‌آبی ناشی از اسهال، می‌تواند سریع‌تر و جدی‌تر رخ دهد. در این گروه‌ها مراجعه زودهنگام به پزشک اهمیت بیشتری دارد.
به تاخیر انداختن مراجعه به پزشک می‌تواند بر روند تشخیص و درمان تاثیر بگذارد.
چشم‌انداز ژیاردیازیس
پیش‌آگاهی ژیاردیازیس در اکثر موارد بسیار خوب است. بیشتر افراد علامت‌دار طی 2 الی 4 هفته بطور کامل بهبود می‌یابند. با این‌حال، در برخی افراد به ویژه در کودکان زیر 2 سال، افراد با سیستم ایمنی ضعیف، احتمال بروز علائم مزمن یا عود بیماری بیشتر است.
توجه شود که حتی پس از پاک شدن کامل انگل از بدن، برخی افراد ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها علائم گوارشی مانند عدم تحمل لاکتوز یا حساسیت روده‌ای را تجربه کنند. این حالت طبیعی بوده و با گذر زمان برطرف می‌شود.
در صورت رعایت نکات پیشگیرانه بازگشت مجدد بیماری کاملا قابل پیشگیری است.