تخصص
انواع اسهال، علل و درمان
به دفع مدفوع شل و آبکی، اسهال گفته می‌شود که این اتفاق 3 بار یا بیشتر در روز اتفاق بیوفتد. ابتلا به اسهال یکی از شایع‌ترین مشکلات گوارشی است، با این‌حال، حتی در صورت اسهال حاد، طی چند روز و بدون نیاز به درمان خاصی، خود به خود برطرف می‌شود. نکته مهم این است که به علائم کم‌آبی بدن در این شرایط توجه شود که از بروز عوارض جدی‌تر جلوگیری کنیم. در این مقاله به انواع اسهال، علل شایع حاد و مزمن و روش‌های تشخیص و درمان می‌پردازیم. اگر شما یا فرزندتان با اسهال مکرر یا ادامه‌دار مواجه هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۶ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
انواع اسهال
اسهال مشکلی بسیار رایج است که به دفع مدفوع شل و آبکی بیش از 3 بار در روز گفته می‌شود. اکثر بزرگسالان حداقل یکبار در سال این شرایط را تجربه می‌کنند و در کودکان، این تعداد معمولا حتی بیشتر است.
بیشتر موارد اسهال، خفیف و کوتاه مدت بوده و طی چند روز بدون نیاز به درمان خاصی، برطرف می‌شوند. در شرایطی که اسهال بیش از چند روز طول بکشد، معمولا نشانه‌ی مشکلی دیگر، مانند عفونت ادامه‌دار یا بیماری‌هایی مانند سندرم روده تحریک‌پذیر، سلیاک یا بیماری‌های التهابی روده است.
طبقه‌بندی بر اساس مدت زمان
پزشکان اسهال را بر اساس طول مدت آن، به 3 دسته تقسیم می‌کنند:
- اسهال حاد: کمتر از دو هفته طول می‌کشد و شایع‌ترین نوع است. این حالت معمولا طی یک الی دو روز برطرف شده و نیاز به دارو درمانی ندارد.
- اسهال پایدار: بین دو تا 4 هفته طول می‌کشد.
- اسهال مزمن: در این حالت، اسهال 4 هفته یا بیشتر طول کشیده و ممکن است بصورت دوره اتفاق افتاده و برگردد.
میزان شیوع اسهال
شیوع اسهال حاد بسیار بیشتر از انواع دیگر است. اسهال مزمن نادرتر است و تخمین زده می‌شود حدود 5% از افراد به آن مبتلا باشند.
علائم اسهال و کم‌آبی بدن
علائم رایج اسهال
- گرفتگی یا درد شکم
- احساس فوری و ناگهانی به دفع
- تهوع یا استفراغ
- کاهش وزن: در اسهال مزمن
در صورتیکه علت اسهال، یک عفونت باشد، ممکن است این علائم نیز اضافه شوند: تب و لرز، خون در مدفوع و سرگیجه
کم‌آبی در اثر اسهال و علائم آن
به علت اینکه مدفوع شل، آب و الکترولیت بیشتری نسبت به مدفوع طبیعی از بدن خارج می‌کند، اسهال، به‌ویژه در نوع حاد و شدید، می‌تواند به سرعت باعث کم‌آبی بدن شود. این علائم در بزرگسالان عبارتند از:
- تشنگی شدید یا خشکی دهان
- کاهش دفعات ادرار
- احساس خستگی، سرگیجه یا منگی
- ادرار تیره‌رنگ
- عدم بازگشت سریع پوست به حالت اولیه پس از کشیدن و رها کردن
- فرورفتگی چشم‌ها یا گونه‌ها
علائم کم‌آبی بدن در نوزادان و خردسالان
علاوه بر علائم بالا، در نوزادان و خردسالان، این نشانه‌ها نیز باید جدی گرفته شوند:
- خشک ماندن پوشک به مدت 3 ساعت یا بیشتر
- گریه کردن بدون اشک
- فرورفتگی ملاج (نقطه‌ی نرم روی سر نوزاد)
- خواب‌آلودگی غیرمعمول
علائمتان را جدی بگیرید.
اسهال شدید یا مکرر دارید و نمی‌دانید علتش چیست؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علل شایع اسهال حاد و مزمن
علل اسهال حاد
از شایع‌ترین علل اسهال حاد، شامل موارد زیر هستند.
- گاستروانتریت ویروسی: شایع‌ترین علت اسهال حاد که در اثر ویروس‌هایی مانند نوروویروس و روتاویروس بوجود می‌آید.
- مسمومیت غذایی: ناشی از باکتری‌ها یا انگل‌های موجود در غذا یا آب آلوده.
- عفونت‌های انگلی: مانند ژیاردیازیس که از طریق آب یا غذای آلوده منتقل می‌شود.
- اسهال مسافرتی: ناشی از مصرف آب یا غذای آلوده حین سفر
- عوارض دارویی: برخی داروها، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها (برهم زدن تعادل باکتری‌های روده)، داروهای شیمی‌درمانی و آنتی‌اسیدهای حاوی منیزیم
علل اسهال پایدار و مزمن
اسهالی که بیش از دو هفته طول بکشد معمولا علل متفاوتی را دارد.
- عدم تحمل قندها: مانند عدم‌تحمل لاکتوز (قند شیر) یا فروکتوز. این حالت با افزایش سن بیشتر می‌شود.
- اختلالات عملکردی روده: مانند سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)، در آن اسهال همراه با درد و تغییر عادت اجابت مزاج بروز می‌کند.
- رشد بیش از حد باکتری روده‌ی کوچک (SIBO)
- جراحی‌های قبلی دستگاه گوارش: مانند جراحی کیسه‌صفرا، روده یا معده
- مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک
اسهال در کودکان و نوزادان
در کودکان، اسهال شایع‌تر از بزرگسالان است؛ بطور میانگین در کودکان و خردسالان، حدود 2 بار در سال دچار اسهال می‌شوند.
اسهال در کودکان و خردسالان، بسیار سریع‌تر از بزرگسالان به کم‌ابی شدید بدن منجر می‌شود. عدم درمان این کم‌آبی، ممکن است حتی زندگی کودک را تهدید کند.
روتاویروس، شایع‌ترین علت اسهال حاد در کودکان و به‌ویژه کودکان زیر 5 سال است. با این‌حال، برای جلوگیری از ابتلا به این ویروس می‌توان واکسیناسیون انجام داد.
علائم هشدار دهنده
در موارد زیر توصیه می‌شود که فورا با پزشک تماس گرفته یا مراجعه کنید:
- کودک زیر 12 ماه سن دارد.
- کودک نارس متولد شده
- سابقه‌ی بیماری زمینه‌ای دیگری دارد.
- اسهال بیش از 24 ساعت ادامه داشته باشد.
- کودک قادر به نوشیدن مایعات کافی، حتی محلول‌های جبران آب نیست.
روش‌های تشخیص علت ایجاد کننده
معمولا اسهال در موارد خفیف و کوتاه مدت، نیازی به آزمایش خاصی ندارد. با این‌حال، در شرایطی که اسهال شدید، ادامه‌دار یا مکرر باشد، پزشک برای یافتن علت دقیق، این روش‌ها را در نظر می‌گیرد.
شرح‌حال و معاینه
در این مرحله، ابتدا پزشک در مورد علائم، عادات غذایی، داروهای مصرفی و سابقه‌ی خانوادگی بیماری‌های گوارشی، سوال می‌پرسد. در معاینه، شکم برای بررسی حساسیت لمس می‌شود و علائم کم‌آبی بدن هم بررسی می‌شود.
آزمایش‌های اولیه
- آزمایش خون: برای بررسی شدت کم‌آبی بدن و عملکرد کلیه
- آزمایش مدفوع: برای بررسی وجود باکتری، انگل یا خون در مدفوع. از طریق این آزمایش، عفونت‌های انگلی مانند ژیاردیازیس، قابل شناسایی هستند.
تست تنفسی هیدروژن
از طریق این آزمایش می‌توان عدم تحمل لاکتوز، فروکتوز یا رشد بیش از حد باکتری روده کوچک (SIBO) را تشخیص داد.
آندوسکوپی و کولونوسکوپی
در موارد مزمن و شدید، اگر پزشک مشکوک به یک بیماری زمینه‌ای باشد، ممکن است کولونوسکوپی یا آندوسکوپی فوقانی را توصیه کند.
روش‌های درمانی
در شرایطی که اسهال حاد باشد، معمولا طی چند روز و بدون نیاز به دارو و درمان خاصی، برطرف می‌شود. با این‌حال، جلوگیری از ایجاد شرایط کم‌آبی اهمیت زیادی دارد.
جبران آب و الکترولیت
- در بزرگسالان: نوشیدن آب همراه با الکترولیت، آبگوشت یا آبمیوه بسیار موثر است.
- در کودکان: استفاده از محلول‌های استاندار جبران آب و الکترولیت توصیه می‌شود.
- در موارد کم‌آبی شدید، ممکن است نیاز به سرم‌درمانی وریدی در بیمارستان باشد.
تغذیه در دوران بهبود
با بازگشت اشتها، می‌توان به تدریج غذاهای نرم و کم‌فیبر مانند موز، برنج و نان تست، را اضافه کرد. همچنین بهتر است از مصرف لبنیات، غذاهای چرب و پرادویه پرهیز شود.
دارودرمانی
- در صورت وجود عفونت باکتریایی یا انگلی، پزشک ممکن است داروی ضدمیکروب مناسبی تجویز کند.
- برخی داروهای اسهال بدون نسخه در کاهش علائم موثرند، اما در صورت وجود خون در مدفوع یا تب بالا، نباید بدون مشورت پزشک مصرف شوند. همچنین این داروها برای کودکان توصیه نمی‌شود.
- در صورتی که اسهال در اثر یک بیماری زمینه‌ای باشد، درمان اصلی، کنترل همان بیماری زمینه‌ای است.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، به پزشک مراجعه کنید:
- اسهالی که بیش از دو روز ادامه داشته و بهبود نیابد.
- درد شدید شکم یا ناحیه مقعد
- تب بالای 39 درجه
- علائم کم‌آبی بدن
اگر کودک شما شرایط زیر را داشته باشد، مراجعه به پزشک توصیه می‌شود:
- سن کودک زیر 12 ماه است
- کودک نارس متولد شده
- سابقه‌ی بیماری زمینه‌ای دیگری دارد.
- کودک قادر به نوشیدن مایعات کافی نیست.
- هرگونه تب در نوزادان
کم‌آبی بدن ناشی از اسهال در نوزادان، می‌تواند تنها طی یک الی دو روز، تهدیدکننده زندگی باشد.
افراد باردار، بالای 65 سال و یا افرادی که در حال مصرف آنتی‌بیوتیک هستند یا سیستم ایمنی‌شان ضعیف است، بیشتر در معرض عوارض اسهال هستند.
به تاخیر انداختن مراجعه در صورت وجود این علائم می‌تواند بر روند تشخیص و درمان تاثیر بگذارد.
چشم‌انداز اسهال
اکثر موارد اسهال حاد، طی چند روز بدون نیاز به درمان، برطرف شده و بهبود می‌یابند.
در مواردی که علت اسهال بیماری‌هایی مانند سلیاک، بیماری کرون یا سندرم روده تحریک پذیر است، روند بهبودی به کنترل همان بیماری زمینه‌ای بستگی دارد.
کم‌آبی بدن، تعیین کننده اصلی شدت و خطر واقعی اسهال است و نه خود اسهال. با جبران به موقع آب و الکترولیت، حتی در موارد شدید، معمولا بدون عارضه حدی برطرف می‌شود. این نکته در نوزادان، کودکان خردسال، سالمندان و افراد با سیستم ایمنی ضعیف، اهمیت دوچندانی دارد.
با رعایت نکات پیشگیرانه و توجه به موقع به علائم هشدار، اکثر افراد می‌توانند از عوارض جدی اسهال پیشگیری کنند.