بیماریفوق تخصص گوارش
بیماری سلیاک چیست؟ علائم، علل و درمان
بیماری سلیاک، یک مشکل خودایمنی بوده که در آن مصرف گلوتن منجر به آسیب سیستم ایمنی بدن به روده کوچک می‌شود. علائم آن در بزرگسالان می‌توانند مبهم و غیرگوارشی باشند، بنابراین اکثریت افراد مبتلا از وجود آن بی‌اطلاع هستند. در این مقاله به علائم، علل، تفاوت آن با بیماری کرون و روش‌های تشخیص و درمان سلیاک می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با علائم گوارشی مداوم یا نگرانی درباره‌ی سلیاک مواجه هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۱ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
بیماری سلیاک چیست؟
سلیاک، بیماری خودایمنی جدی‌ای است که در افرادی با زمینه‌ی ژنتیکی خاص بروز می‌کند. در این بیماری، مصرف گلوتن، پروتئین موجود در گندم و جو، باعث می‌شود سیستم ایمنی بدن به اشتباه به روده‌ی کوچک حمله کند.
در نتیجه‌ی مصرف و حمله‌ی سیستم ایمنی بدن به پرزهای روده کوچک، این پرزها آسیب دیده و بر جذب مواد مغذی تاثیر می‌گذارند. در این حالت سوءجذب اتفاق می‌افتد.
آسیب روده‌ای معمولا باعث بروز علائمی مانند اسهال، خستگی، کاهش وزن، نفخ و یا کم‌خونی می‌شود که در صورت طولانی‌شدن و عدم درمان، عوارض جدی خواهد داشت.
وجود این بیماری در کودکان علاوه بر علائم گوارشی، می‌تواند بر رشد و تکامل هم تاثیر بگذارد.
میزان شیوع بیماری سلیاک
بیماری سلیاک در دنیا شیوع بالایی قابل توجهی دارد بطوریکه یک نفر از هر 100 نفر را درگیر می‌کند. البته آمار نگران کننده این است که حدود 30 درصد از مبتلایان به درستی تشخیص داده شده و مسیر درمانی مناسب را انجام می‌دهند؛ این آمار نشان‌دهنده این است که اکثریت افراد مبتلا، از بیماری خود مطلع نبوده و مسیر درمانی مناسب را نمی‌توانند طی کنند.
طبق آمار ایران، شیوع این بیماری در این کشور، وابسته به شرایط نژادی و جمعیتی داشته و حدود 1% جمعیت را درگیر کرده است. طبق آمار اعلام شده از طرف وزارت بهداشت، حدود 700 هزار نفر در ایران به سلیاک مبتلا هستند.
در چند دهه پیش تصور می‌شد که بیماری سلیاک مخصوص کشورهای اروپایی است، اما مطالعات جدید نشان‌دهنده شیوع قابل توجه این بیماری در ایران و بسیاری از کشورهای خاورمیانه است.
علائم شایع بیماری سلیاک در کودکان و بزرگسالان
علائم بیماری سلیاک در بزرگسالان و کودکان بسیار متفاوت است. بنابراین تشخیص این علائم اهمیت بالایی دارد.
علائم در بزرگسالان
سلیاک در بزرگسالان علائم گوارشی مانند اسهال، خستگی، کاهش وزن، نفخ، درد شکم، تهوع و استفراغ و همچنین یبوست را ایجاد می‌کند.
نکته قابل توجه این است که بیش از نیمی از بزرگسالان مبتلا به سلیاک، علائمی کاملا نامربوط با دستگاه گوارش دارند. این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کم‌خونی، معمولا ناشی از کمبود جذب آهن
- کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان) یا نرمی استخوان
- بثورات پوستی خارش‌دار و تاول‌دار
- زخم‌های دهانی
- سردرد و خستگی مزمن
- آسیب به سیستم عصبی شامل بی‌حسی و گزگز در دست و پاها، مشکلات تعادلی و اختلال شناختی
- درد مفاصل
- ناباروری یا مشکل در باردار شدن
علائم در کودکان
معمولا علائم سلیاک در کودکان، گوارشی است:
- تهوع و استفراغ
- اسهال مزمن
- شکم متورم
- یبوست و نفخ
- مدفوع کم‌رنگ و بدبو
عدم جذب مواد مغذی در اثر آسیبی که به پرزهای روده رسیده، ممکن است این عوارض را به همراه داشته باشد:
- عدم رشد کافی در نوزادان
- آسیب به مینای دندان
- کاهش وزن و کم‌خونی
- تحریک‌پذیری
- قد کوتاه و تاخیر در بلوغ
- علائم عصبی، از جمله بیش‌فعالی (ADHD)، ناتوانی در یادگیری و سردرد
علائمتان را جدی بگیرید.
اسهال مزمن، نفخ یا خستگی مداوم دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علل و زمینه‌ی ژنتیکی سلیاک
سلیاک نوعی بیماری خودایمنی است، به این معنی که در اثر ابتلا به این بیماری، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به مواد موجود در گلوتن به‌عنوان یک تهدید واکنش نشان داده و به بافت سالم روده حمله می‌کند.
علت اصلی ایجاد کننده این بیماری هنوز کاملا مشخص نیست اما عوامل ژنتیکی و محیطی در ایجاد بیماری سلیاک موثر هستند.
زمینه ژنتیکی
با توجه به تحقیقات صورت گرفته، تقریبا تمام افراد مبتلا به سلیاک، دارای تغییرات ژنتیکی در برخی ژن‌ها هستند. با این‌حال، تنها داشتن این ژن‌ها به معنای ابتلای قطعی نیست و عوامل محیطی در این فرآیند موثر هستند.
عوامل محیطی احتمالی
برخی محققان بر این باورند که تعادل میکروبیوم روده در ایجاد سلیاک موثر است. اما برخی دیگر معتقدند که رویدادهای فیزیکی بزرگ مانند بروز بیماری یا جراحی، در ظهور سلیاک نقش دارد. البته با توجه به آمار موجود، سلیاک گاهی پس از بارداری، زایمان، عفونت ویروسی یا استرس شدید عاطفی فعال می‌شود.
عوامل خطر
افرادی که موارد زیر را دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به سلیاک هستند:
- داشتن یکی از اعضای خانواده درجه یک مبتلا به سلیاک
- ابتلا به سایر بیماری‌های خودایمنی به ویژه دیابت نوع1 و بیماری‌های خودایمنی تیروئید
- برخی اختلالات کروموزومی، مانند سندرم داون، سندرم ترنر یا سندرم ویلیامز
- شیوع در زنان بیشتر از مردان است.
سلیاک در کودکان و نوزادان
در کودکان، بیماری سلیاک معمولا پس از شروع مصرف غذاهای گلوتن‌دار، بعد از 6 الی 9 ماهگی، بروز می‌کند. شدت و زمان بروز علائم در کودکان مختلف، متفاوت است.
قبل از آزمایش، گلوتن را قطع نکنید.
اگر مشکوک به وجود سلیاک در کودک خود هستید، هرگز گلوتن را از رژیم غذایی او حذف نکنید تا آزمایش انجام شود و تشخیص قطعی صورت گیرد. حذف زودهنگام گلوتن می‌تواند نتیجه‌ی آزمایش را به اشتباه منفی کند. در صورت مشکوک بودن و وجود نشانه‌های سلیاک، به پزشک متخصص مراجعه کنید تا علائم ارزیابی شوند.
علائم بیماری سلیاک بر اساس سن در کودکان
- نوزادان: علائم در این سن، معمولا واضح بوده و گوارشی هستند. این نشانه‌ها شامل استفراغ، نفخ، تحریک‌پذیری، رشد ضعیف، اسهال با بوی بسیار نامطبوع و سوء تغذیه هستند.
- کودکان مدرسه‌ای: این کودکان علائمی مانند درد شکم، نفخ، اسهال یا یبوست و مشکل در افزایش وزن دارند.
- نوجوانان: علائم سلیاک در نوجوانان معمولا غیرگوارشی هستند. این علائم مانند کوتاهی قد، کاهش وزن، تاخیر در بلوغ، درد استخوان یا مفاصل، خستگی مزمن، سردرد یا میگرن مکرر، بثورات پوستی و زخم‌های دهانی مکرر هستند. همچنین در نوجوانان ممکن است علائمی مانند اختلالات خلقی (اضطراب و افسردگی) نیز تجربه شود.
سلیاک خاموش (بدون علامت)
قابل ذکر است که برخی کودکان به‌ویژه آن‌هایی که بیماری‌های همراه مانند دیابت نوع1 و بیماری‌های ژنتیکی یا خودایمنی دارند، ممکن است نشانه‌های آشکاری را بروز نکنند و تنها از طریق آزمایش قابل تشخیص باشد.
نکته مهم این است که در صورت تشخیص و درمان مناسب، درمان در کودکان و نوجوانان سریع اتفاق می‌افتد؛ بیشتر کودکان طی دوهفته پس از شروع رژیم غذایی بدون گلوتن، احساس بهبودی چشمگیری داشته و در نهایت به قد، وزن و سلامت استخوانی طبیعی می‌رسند.
تفاوت سلیاک و بیماری کرون
سلیاک و کرون بیماری‌های مشابهی هستند که به‌علت علائم مشابهی که دارند، ممکن است در تشخیص و ارزیابی، در انتخاب مسیر درمان اشتباه رخ دهد. همچنین در برخی موارد ممکن است فرد دارای علائم، به هر دو بیماری بصورت همزمان مبتلا شده باشد.
در ادامه تفاوت‌ها و شباهت‌های بیماری‌های سلیاک و کرون رو توضیح می‌دهیم.
شباهت‌ها
علائم مشترکی که در هر دو بیماری بروز می‌کنند می‌توانند شامل موارد زیر باشند. همچنین این دو بیماری از نظر ژنتیکی نیز با هم مشابه هستند.
- اسهال
- سوءهاضمه
- تهوع
- درد و گرفتگی شکم
- کاهش وزن
- تب
- زخم‌های دهانی
- درد مفاصل
- کم‌خونی
- بثورات پوستی
- کوتاهی قد یا کندی رشد در کودکان
تفاوت‌ها
- علت: سلیاک واکنش مستقیم به گلوتن است. در حالی‌که بیماری کرون یک بیماری التهاب روده است که علت مشخصی ندارد.
- محل آسیب: سلیاک عمدتا روده‌ی کوچک را درگیر می‌کند اما کرون ممکن است هر بخشی از دستگاه گوارش را درگیر کند.
- زخم‌ها: کرون می‌تواند باعث ایجاد زخم‌های عمیق در روده کند درحالی‌که این ویژگی در سلیاک مشاهده نمی‌شود.
- درگیری چشم: برخلاف سلیاک، کرون می‌تواند باعث بروز التهاب در چشم‌ها شود.
- درمان: در بیماری سلیاک، درمان با حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی صورت می‌گیرد. درمان برای بیماری کرون کمی پیچیده‌تر بوده و شامل داروهای ضدالتهاب، تنظیم رژیم غذایی و حتی در موارد شدیدتر، جراحی توصیه می‌شود.
| ویژگی | بیماری سلیاک | بیماری کرون |
|---|---|---|
| علت | واکنش به گلوتن | نامشخص (خودایمنی) |
| محل اصلی درگیری | روده‌ی کوچک | هر بخشی از گوارش (دهان تا مقعد) |
| زخم | خیر | ممکن است |
| درگیری چشم | خیر | ممکن است |
| درمان اصلی | رژیم بدون گلوتن | داروهای ضدالتهاب، گاها جراحی |
روش‌های تشخیص سلیاک
با توجه به اینکه بسیاری از افراد مبتلا به بیماری سلیاک، از وجود این بیماری مطلع نبوده و یا تشخیص اشتباهی داده شده‌اند، تشخیص این بیماری بسیار مهم است. تشخیص سلیاک معمولا با مراحل زیر انجام می‌شود:
مرحله اول: آزمایش خون
- آزمایش سرولوژی: در این آزمایش به دنبال آنتی‌بادی‌های خاص در خون می‌گردند. سطح این آنتی‌بادی‌ها نشان‌دهنده‌ی واکنش ایمنی به گلوتن است.
- آزمایش ژنتیک: این آزمایش بیشتر برای رد کردن احتمال سلیاک استفاده می‌شود؛ به این صورت که اگر این ژن‌ها وجود نداشته‌باشند، احتمال سلیاک بسیار پایین است.
توجه کنید که اصلا قبل از آزمایش گلوتن را حذف نکنید. حذف گلوتن از رژیم غذایی، حتی قبل از آزمایش می‌تواند نتیجه را به اشتباه طبیعی نشان دهد.
مرحله دوم: تایید با آندوسکوپی
در صورتی که نتایج آزمایشات مرحله اول نشان‌دهنده‌ی احتمال سلیاک باشند، پزشک معمولا برای تایید نهایی آزمایشات زیر را توصیه می‌کند:
- آندوسکوپی: پزشک با یک لوله‌ی نازک و دوربین‌دار، روده‌ی کوچک را بررسی کرده و نمونه‌برداری برای ارزیابی آسیب پرزهای روده انجام می‌دهد.
- کپسول آندوسکوپی: در این روش، یک دوربین در قالب کپسول قابل بلعیدن، از کل لوله‌ی گوارش تصویربرداری می‌کند. این روش معمولا در مواردی استفاده می‌شود که نیاز به بررسی کامل یا انتهای روده‌ی کوچک باشد.
تایید نهایی: آزمایشات تکمیلی
اگر فرد مبتلا به سلیاک، مشکوک به بثورات پوستی مرتبط با سلیاک (درماتیت هرپتی فرمیس) باشد، ممکن است پزشک از پوست نیز نمونه‌برداری کند.
در صورت تایید تشخیص سلیاک، آزمایش‌های تکمیلی برای بررسی وضعیت تغذیه‌ای و همچنین سلامت استخوان نیز توصیه می‌شود.
عوارض احتمالی سلیاک
سلیاک درمان نشده معمولا به تنهایی خطرناک و کشنده نیست. اما در صورت عدم رعایت رژیم بدون گلوتن، می‌تواند به عوارض جدی و بلندمدتی منجر شود:
- سوءتغذیه: اگر روده‌ی کوچک نتواند مواد مغذی کافی جذب کند، سوءتغذیه رخ داده که باعث کاهش وزن و کم‌خونی می‌شود. در کودکان این مسئله منجر به کندی رشد و کوتاهی قد خواهد شد.
- ضعف استخوان: سوءجذب کلسیم و ویتامین D می‌تواند در کودکان به نرمی استخوان و در بزرگسالان به کاهش تراکم استخوان منجر شود.
- ناباروری و سقط جنین: جذب ناکافی کلسیم و ویتامین D در مشکلات باروری موثر است.
- عدم تحمل لاکتوز
- افزایش خطر سرطان: افرادی دارای سلیاک، که رژیم غذایی بدون گلوتن را رعایت نمی‌کنند، بیشتر در معرض خطر بیشتری برای برخی سرطان‌ها مانند لنفوم روده و سرطان روده کوچک هستند.
- مشکلات سیستم عصبی: در برخی افراد ممکن است این بیماری باعث تشنج یا آسیب عصبی در دست و پا شوند.
روش‌های درمانی برای بیماری سلیاک
بهترین و تنها روش درمان برای بیماران مبتلا به سلیاک، حذف کامل گلوتن و موادغذایی حاوی گلوتن است. بدن این افراد به گلوتن حساس بوده و سیستم ایمنی آن‌ها به آن واکنش نشان می‌دهد، اما با حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی، از فعال شدن این واکنش جلوگیری می‌شود.
با قطع مصرف گلوتن، روده کوچک شروع به ترمیم کرده و به تدریج توانایی جذب مواد مغذی را باز می‌گرداند. توجه شود که حتی مقادیر بسیار کم گلوتن نیز می‌تواند منجر به آسیب به روده شود. بنابراین رعایت دقیق و مادام‌العمر این رژیم ضروری است.
نکته قابل توجه برای این بیماران این است که گلوتن ممکن است در برخی داروها، مکمل‌های ویتامینی، برخی رژلب‌ها و حتی خمیردندان نیز وجود داشته باشند. بنابراین قبل از مصرف هر یک از این موارد، با متخصص تغذیه مشورت کرده و مواد تشکیل دهنده را چک کنید.
در برخی شرایط، اگر روده آسیب شدیدی دیده باشد، یا فرد سلیاک مقاوم داشته باشد، پزشک ممکن است داروهای کنترل‌کننده التهاب را برای مدتی تجویز کند. توجه شود که سلیاک مقاوم ممکن است جدی بوده و نیاز به مراقبت در مراکز تخصصی دارد.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، حتما به پزشک مراجعه کنید:
- اسهال مزمن یا علائم گوارشی که بیش از چند هفته ادامه دارد.
- کاهش وزن بی‌دلیل
- کم‌خونی مقاوم به درمان‌های معمول
- عدم‌رشد یا کاهش وزن غیرمعمول در کودکان
- بثورات پوستی خارش‌دار و تاول‌دار مداوم
- علائمی که با حذف کامل گلوتن ادامه دارند.
توجه داشته‌باشد هرگز قبل از آزمایش‌های تشخیصی، گلوتن را از رژیم غذایی خود یا فرزندتان حذف نکنید. اینکار می‌تواند نتیجه‌ی آزمایش را مختل کرده و تشخیص را دشوار کند.
به تاخیر انداختن تشخیص و درمان می‌تواند به عوارض جدی‌تر و طولانی‌مدت منجر شود.
چشم‌انداز بیماری سلیاک
درمان این بیماری با قطع مصرف کامل گلوتن صورت گرفته و معمولا فرآیند بهبودی به سرعت رخ می‌دهد. با حذف کامل گلوتن در رژیم غذایی، ترمیم روده آغاز شده و علائم ناشی از آسیب آن نیز از بین می‌رود. سرعت فرآیند بهبودی در کودکان و نوجوانان بیشتر از بزرگسالان است.
با رعایت دقیق و مداوم رژیم بدون گلوتن، اکثر افراد مبتلا به سلیاک می‌توانند زندگی سالم و بدون عارضه‌ی بلندمدت داشته باشند. اما توجه کنید که حتی مقادیر بسیار کم گلوتن هم می‌تواند این روند بهبودی را مختل کند.
نکته قابل توجه این است که پیش از انجام آزمایش‌های تخصصی، هرگز گلوتن را از رژیم غذایی خود یا فرزندتان حذف نکنید.