بیماریفوق تخصص گوارش
سرطان گوارش چیست؟ انواع، علائم و روش‌های تشخیص
به رشد غیرطبیعی سلول‌ها در هر بخشی از دستگاه گوارش، سرطان گوارش گفته میشود. در این مقاله به انواع سرطانهای گوارشی، عوامل خطر مشترک، علائم هشدار و روش‌های کلی تشخیص و پیشگیری می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با علائم گوارشی مشکوک یا نگرانی درباره‌ی سرطانهای گوارشی مواجه هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
سرطان گوارش چیست؟
به رشد غیرطبیعی و کنترل‌نشده‌ی سلول‌ها در هر بخشی از دستگاه گوارشی، سرطان گوارشی گفته میشود که شامل سرطانهای معده، مری، پانکراس، روده‌ی کوچک، روده‌ی بزرگ، راست روده و مقعد می‌شوند. هر نوع سرطانی ویژگی‌ها و نیازهای درمانی خاص خود را دارد.
خوشبختانه اکثر انواع سرطانهای گوارشی، در صورت تشخیص در مراحل اولیه و درمان مناسب، قابل درمان هستند.
میزان شیوع در ایران
سرطانهای گوارشی از شایع‌ترین و پرخطرترین انواع سرطان در ایران محسوب می‌شوند. طبق بررسی‌های علمی موجود، حدود 44 درصد از مرگ‌های ناشی از سرطان در ایران، به این گروه از سرطان‌ها اختصاص دارد.
سرطان روده‌ی بزرگ (کولون)، بطور خاص دارای شیوع بالایی در ایران است. متخصصان بخشی از این افزایش را به تغییر الگوی تغذیه و رژیم غذایی، مصرف بیشتر غذاهای فرآوری شده مانند کنسرو و فست‌فود، نسبت می‌دهند.
انواع سرطان گوارش بر اساس محل درگیری
سرطان گوارش بیماری‌ای واحد نیست، بلکه گروهی از تومورهای بدخیم را شامل میشود. این تومورها در بخش‌های مختلف این دستگاه ایجاد می‌شوند.
سرطانهای گوارشی بر اساس میزان شیوع، به دو دسته شایع و کم‌تر شایع تقسیم می‌شوند.
سرطان کولورکتال ( روده بزرگ و راست روده- رکتوم):
- سومین سرطان شایع در مردان و دومین در بین زنان در سطح جهانی است.
- اغلب از پولیپ‌های کوچک و غیرسرطانی در دیواره داخلی روده شروع میشود که در طول زمان ممکن است بدخیم شوند.
سرطان معده (گاستریک):
- پنجمین سرطان شایع و سومین علت مرگ ناشی از سرطان در جهان است.
- از سلول‌های پوششی لایه داخلی معده شروع میشود و رشد آن معمولا آهسته است.
سرطان کبد:
- ششمین سرطان شایع اما سومین علت مرگ سرطانی است.
- شایع‌ترین نوع اولیه آن در بزرگسالان کارسینوم سلول کبدی (HCC) نام دارد.
سرطان مری:
- هفتمین سرطان شایع در دنیا که در لوله اتصال دهنده گلو به معده ایجاد میشود.
- دو نوع بافت اصلی دارد: کارسینوم سلول سنگفرشی (ESCC) و آدنوکارسینوم (EAC).
سرطان لوزالمعده (پانکراس):
- در بافت پانکراس رخ می‌دهد. اغلب سلول‌های برون ریز تولیدکننده آنزیم‌های هاضمه و به ندرت سلول‌های درون‌ریز تولیدکننده هورمون‌هایی مثل انسولین را درگیر می‌کند.
| نوع سرطان | محل دقیق درگیری | منشا |
|---|---|---|
| سرطان روده بزرگ و رکتوم | کولون و رکتوم (بخش انتهایی روده) | اغلب شروع از پولیپ‌های مخاطی |
| سرطان معده (گاستریک) | لایه مخاطی داخل دیواره معده | معمولا با رشد تدریجی در سلول‌های پوشش |
| سرطان کبد | بافت عملکردی سلول‌های کبدی | اغلب از نوع هپاتوسلولار کارسینوما (HCC) |
| سرطان مری | لوله عضلانی مری (گلو تا معده) | شروع از لایه پوششی داخلی دیواره مری |
| سرطان پانکراس (لوزالمعده) | بخش برون‌ریز یا درون‌ریز پانکراس | شایع‌تر در سلول‌های سازنده آنزیم‌های گوارشی |
سایر سرطانهای گوارشی (کم‌شایع و نادر):
- سرطان مقعد (Anal Cancer): در بافت خروجی مقعد ایجاد میشود و نوعی سرطان نسبتا نادر است.
- سرطان روده کوچک: با اینکه روده کوچک طول زیادی دارد، اما این سرطان شیوع پایینی دارد و بیشتر در بخش دوازدهه (اثنی‌عشر) مشاهده میشود.
- سرطان مجاری صفراوی: در مجاری باریک هدایت کننده مایع صفرا از کبد به روده، رخ می‌دهد.
- سرطان آپاندیس: این سرطان بسیار نادر است و در سلول‌های بافت آپاندیس ایجاد میشود.
سرطانهای گوارشی بسته به محل شروع، رفتار و درمان متفاوتی دارند؛ اما در صورت پیشرفت، معمولا از مرحله موضعی به درگیری غدد لنفاوی و در برخی موارد گسترش به اندام‌های دورتر می‌رسند.
علائم عمومی سرطانهای گوارشی
علائم، بسته به نوع سرطان و حتی محل دقیق آن، متفاوت است و معمولا تا زمانی که تومور پیشرفته‌تر نشده باشد، بروز نمی‌کند.
محل تومور در روده، نوع علامت را تغییر می‌دهد.
در سرطان روده‌ی بزرگ، محل تومور بر علائم آن موثر است. تومورهای سمت راست روده، معمولا با توده‌ی قابل لمس شکمی و علائم عمومی، مانند خستگی و کم‌خونی همراه هستند. تومورهای سمت چپ، بیشتر با خون در مدفوع و انسداد روده بروز می‌کنند. همینطور تومورهایی که در راست‌روده هستند، معمولا با تغییر در عادت اجابت مزاج مشخص می‌شوند.
علائم عمومی مشترک
- کاهش وزن بی‌دلیل
- درد شکمی مداوم
- احساس خستگی و ضعف مداوم: می‌تواند نشانه‌ی کم‌خونی باشد.
علائمتان را جدی بگیرید.
علائم گوارشی مداوم یا نگران‌کننده‌ای دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
عوامل ایجاد کننده سرطانهای گوارشی
سرطانهای گوارشی اندام‌های مختلفی از این دستگاه، شامل مری، معده، روده‌ی بزرگ، پانکراس و کبد را درگیر می‌کنند. علل سرطان با توجه به اندام درگیر، اختصاصی هستند، اما عوامل خطر در بیشتر سرطانهای گوارشی مشترک هستند.
عوامل مرتبط با سبک زندگی
- سیگار کشیدن
- مصرف زیاد الکل
- رژیم غذایی ناسالم: شامل غذاهای شور، فرآوری شده و دودی
- کم‌تحرکی و اضافه وزن
عفونت‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای
- عفونت هلیکوباکتر پیلوری (مرتبط با سرطان معده)
- عفونت مزمن هپاتیت C و B (مرتبط با سرطان کبد)
- رفلاکس معده‌ی مزمن (مرتبط با سرطان مری)
- بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو (مرتبط با سرطان روده‌ی بزرگ)
عوامل ژنتیکی
معمولا سرطان در اثر عوامل محیطی و ژنتیکی با هم ایجاد میشود که عوامل محیطی نقش موثرتری نیز دارند. با این‌حال، تنها بخش کوچکی از سرطانهای گوارشی، حدود 20% در سرطان روده‌ی بزرگ، ریشه‌ی ژنتیکی مستقیم دارند، مانند سندرم پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (FAP).
روش‌های تشخیص سرطان گوارشی
در شرایطی که احتمال سرطان وجود داشته باشد، برای تشخیص و ارزیابی دقیق‌تر، معمولا یک یا چند مورد از این روش‌ها تجویز میشود:
- آندوسکوپی: برای بررسی پوشش داخلی مری، معده و ابتدای روده‌ی کوچک از نظر وجود تومور.
- کولونوسکوپی: برای بررسی روده‌ی بزرگ و راست‌روده از نظر وجود پولیپ‌هایی که ممکن است سرطانی شوند.
- آزمایش خون: برای بررسی تغییراتی که می‌توانند نشانه‌ی سرطان باشند.
- روش‌های تصویربرداری: برای بررسی وجود بافت غیرطبیعی در هر بخشی از دستگاه گوارشی از روش‌های تصویربرداری مانند سی‌تی‌اسکن، ام‌آرآی، سونوگرافی یا اسکن PET و در برخی شرایط نیز از سونوگرافی آندوسکوپیک هم برای تصاویر دقیق‌تر از دیواره‌ی معده استفاده میشود.
- نمونه‌برداری (بیوپسی): برداشتن نمونه‌ای از بافت مشکوک، برای بررسی حضور سلول‌های سرطانی زیر میکروسکوپ. این تنها روشی است که می‌تواند تشخیص قطعی سرطان را تایید کند.
پیشگیری از ابتلا به سرطان گوارشی
پیشگیری از سرطان بطور قطعی امکان‌پذیر نیست. اما رعایت برخی نکات می‌تواند احتمال ابتلا به سرطان را بطور قابل توجهی کاهش دهد.
- تغذیه: مصرف میوه، سبزیجات تازه و غذاهای پرفیبر همراه با دریافت کافی مواد معدنی مانند کلسیم، منیزیم و ویتامین D
- سبک زندگی: عدم استفاده از سیگار، محدود کردن الکل، فعالیت بدنی منظم و کنترل وزن
- درمان به موقع بیماری‌های زمینه‌ای: درمان بیماری‌های خوش‌خیم گوارشی مانند پولیپ، آدنوم، کولیت اولسراتیو و بیماری کرون.
- غربالگری منظم: تشخیص زودهنگام مهم‌ترین عامل در بهبود چشم‌انداز درمان سرطانهای گوارشی است.
فرآیند تبدیل‌شدن سلول‌های طبیعی به ضایعات پیش‌سرطانی و در نهایت سرطان، معمولا 5 الی 10 سال طول می‌کشد.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
اگر هر یک از علائم زیر را برای مدتی تجربه کرده‌اید، بهتر است برای بررسی به پزشک مراجعه کنید:
- ناراحتی مداوم شکمی
- تغییر در عادت اجابت مزاج
- خون در مدفوع یا استفراغ
- کم‌خونی بی‌دلیل
- کاهش وزن پیش‌رونده و بی‌دلیل
- دشواری در بلع غذا
بسیاری از این علائم می‌توانند دلایل ساده‌تر و غیرسرطانی هم داشته باشند. اما تشخیص دقیق تنها با بررسی پزشک ممکن است.
به تاخیر انداختن بررسی این علائم می‌تواند بر روند تشخیص و درمان تاثیر بگذارد.
چشم‌انداز سرطان گوارشی
فرآیند تبدیل شدن سلول‌های طبیعی به سرطان، معمولا چندین سال طول می‌کشد. این بازه‌ی زمانی نسبتا طولانی، فرصت خوبی برای تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری منظم فراهم می‌کند و تشخیص در مراحل اولیه، مهم‌ترین عامل در بهبود چشم‌انداز درمان است.
با پیگری منظم و انجام آزمایش‌های غربالگری، به‌خصوص در افراد دارای عوامل خطر یا سابقه‌ی خانوادگی، بسیاری از سرطانهای گوارشی در مراحل اولیه قابل درمان هستند. مسیر درمان در این نوع سرطان‌ها بسته به نوع اندام درگیر و مرحله‌ی تشخیص، می‌تواند متفاوت باشد. بنابراین مشورت با متخصص برای تشخیص وضعیت خاص هر فرد ضروری است.