بیماریفوق تخصص گوارش
رفلاکس معده و سوزش سر دل: علائم، علل و درمان
در این مقاله به اسید معده و بیماری رفلاکس مزمن معده می‌پردازیم. رفلاکس معده به شرایطی گفته می‌شود که محتویات معده به مری بازگردند که می‌تواند در طولانی مدت ایجاد اختلال کند. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان درگیر رفلاکس معده هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
رفلاکس معده چیست؟
به برگشت محتوای معده، به‌ویژه اسید معده، به سمت بالا و درون مری، رفلاکس معده گفته می‌شود. با توجه به اینکه مری برای مقاومت در برابر اسید ساخته نشده، این برگشت مواد به مری می‌تواند باعث تحریک و احساس سوزش شود.
رفلاکس یکی از شایع‌ترین بیماری‌های گوارشی در جهان است. طبق آمار جهانی سال 2021، بیش از 800 میلیون نفر در دنیا به بیماری رفلاکس معده مبتلا بودند و شیوع آن نیز رو به افزایش است. این بیماری در ایران و خاورمیانه شیوع بالایی دارد؛ حدود 20-40 درصد از جمعیت ایران، علائم رفلاکس معده را تجربه می‌کنند که این میزان از بسیاری از کشورهای غربی و آسیای شرقی بیشتر است.
تفاوت بین رفلاکس معده، سوزش سردل و بیماری رفلاکس مزمن چیست؟
اغلب این سه اصطلاح با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند: رفلاکس معده، سوزش سر دل، بیماری رفلاکس مزمن. در ادامه به تعریف هریک و تمایز آن‌ها می‌پردازیم.
رفلاکس اسید (Acid Reflux)
به برگشت محتوای معده به مری رفلاکس اسید معده گفته می‌شود. این حالت گاهی رخ داده و شرایطی طبیعی برای بدن است.
سوزش سر دل (Heartburn)
سوزش سر دل از علائم رفلاکس است که معمولا بصورت حس سوزش پشت جناغ سینه احساس می‌شود. این شرایط بیماری نیست و نشانه‌ای برای رفلاکس معده است.
بیماری رفلاکس مزمن (GERD)
در حالتی که رفلاکس معده بصورت مزمن و مکرر اتفاق بیوفتد، ایجاد بیماری کرده و عوارض جدی را در ادامه خواهد داشت. در این حالت، دریچه‌ای که در انتهای مری، وظیفه‌ی جلوگیری از برگشت اسید را دارد، درست عمل نکرده و محتویات معده ازجمله اسید، مکررا به مری برمی‌گردند.
علائم رفلاکس معده و سوزش سردل چیست؟
علائم شایع اسید معده و رفلاکس را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:
علائم اصلی و گوارشی
- سوزش سر دل: مهم‌ترین علامت رفلاکس است. این سوزش در وسط قفسه سینه احساس شده که اغلب بعد از غذا و یا شب‌ها هنگام استراحت بیشتر می‌شود.
- برگشت مزه‌ی ترش یا تلخ به دهان و گلو
- احساس وجود توده در گلو یا سختی در بلع
- تهوع و گاهی احساس پری معده
علائم غیرگوارشی
- سرفه‌ی خشک و مزمن، به ویژه شب‌ها
- گرفتگی صدا یا تغییر صدا
- گلودرد مکرر
- خس‌خس سینه یا بدتر شدن آسم
با توجه به اینکه گاهی رفلاکس باعث دردی در قفسه سینه می‌شود که می‌تواند شبیه درد قلبی باشد، ممکن است تشخیص آن از مشکلات قلبی دشوار باشد. بنابراین هر درد قفسه‌ی سینه شدید یا ناگهانی را باید جدی گرفت و به پزشک مراجعه کرد.
علائمتان را جدی بگیرید.
با ابزار تحلیل علائم چمه، به جای حدس زدن، علائمتان را وارد کنید و فهرستی از بیماری‌های احتمالی مرتبط را دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علل ایجاد رفلاکس معده
رفلاکس زمانی رخ می‌دهد که اسید معده به مری برمی‌گردد که اصلی‌ترین علت آن، ضعف در دریچه انتهایی مری است که وظیفه‌ی آن جلوگیری از بازگشت محتویات معده به مری است. در شرایطی که این دریچه درست عمل نکند، اسید معده به مری بازگشته و باعث تحریک و التهاب مری می‌شود.
عوامل خطر و تشدیدکننده رفلاکس معده
عوامل متعددی می‌توانند در افزایش رفلاکس موثر باشند:
عوامل مربوط به بدن:
- چاقی و اضافه وزن: فشار بیشتر به معده و تضعیف دریچه
- بارداری: به دلیل فشار رحم و تغییرات هورمونی
- فتق هیاتال: جابه‌جایی بخشی از معده به سمت بالا و قفسه‌ی سینه
- تاخیر در تخلیه‌ی معده
عوامل مربوط به سبک زندگی:
- سیگار کشیدن: حتی بصورت غیرمستقیم
- خوردن وعده‌های سنگین یا غذاخوردن در ساعات نزدیک به خواب
- دراز کشیدن بلافاصله پس از غذا
- استرس و اضطراب
- مصرف تریاک و قلیان
غذاها و نوشیدنی‌های محرک:
- غذاهای چرب و سرخ‌کرده، غذاهای تند
- قهوه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار، الکل
- شکلات، نعنا، پیاز و سیر
- گوجه‌فرنگی و سس گوجه، نوشیدنی‌های گازدار
- مصرف چای داغ بصورت مکرر
نکته‌ی مهم در مورد مصرف غذاها این است که غذاها به تنهایی عامل رفلاکس نیستند اما برخی از آن‌ها می‌توانند آن را تشدید کنند. به همین دلیل شناخت و پرهیز از غذاهای محرک، بخش مهمی از کنترل رفلاکس معده و اسید هستند.
برخی داروها:
مسکن‌های ضدالتهاب (NSAID)، برخی داروهای قلبی، ضدافسردگی‌ها و داروهای آسم می‌توانند در تضعیف دریچه موثر باشند.
روش‌های تشخیص وجود رفلاکس معده
معمولا پزشک برای تشخیص رفلاکس معده، علائم بیمار و پاسخ او به تغییر سبک زندگی و داروهای کاهنده‌ی اسید را ارزیابی می‌کند. با این‌حال، در صورتی که علائم شدید باشند، به درمان پاسخ ندهد و یا به عارضه‌ای مشکوک شود، از روش‌های دقیق‌تری برای تشخیص قطعی اختلال استفاده می‌شود:
- آندوسکوپی: از طریق این روش، پزشک می‌تواند التهاب یا آسیب مری را مستقیما ببیند و در صورت نیاز به بررسی بیشتر، نمونه‌برداری کند.
- عکس‌برداری: برای عکس برداری، بیمار مایعی حاوی باریم را نوشیده که در تصویربرداری مسیر معده و مری مشخص می‌شود.
- تست pH مری: یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای تایید رفلاکس است که در این روش در طول شبانه‌روز، اسید موجود در مری اندازه‌گیری می‌شود.
- مانومتری مری: از طریق این روش، فعالیت و فشار عضلات مری و عملکرد دریچه‌ی تحتانی آن مورد بررسی قرار می‌گیرد.
حائز اهمیت است که برای تشخیص قطعی رفلاکس معده و آسیب به مری، نیاز به انجام تمام این روش‌ها نیست و طبق شرایط بیمار، پزشک آزمایش‌های متفاوتی را تجویز می‌کند.
مدیریت و درمان رفلاکس معده
برای درمان رفلاکس معده، قدم اول تغییر عادات روزمره بوده که نقش بسیار مهمی در درمان و مدیریت رفلاکس معده دارد. در صورت نیاز و شدید بودن این اختلال، درمان‌های دارویی و روش‌های تخصصی‌تر نیز انجام می‌شود.
تغییر سبک زندگی
- کاهش وزن در صورت داشتن اضافه وزن
- خوردن وعده‌های کوچک‌تر و پرهیز از پرخوری
- نخوردن غذا در 2 تا 3 ساعت پیش از خواب
- بالا نگه داشتن سر هنگام خواب و استراحت
- پرهیز از غذاهای محرک مانند غذاهای تند و چرب، قهوه و شکلات
- ترک سیگار رو کاهش مصرف الکل
- پرهیز از لباس‌های تنگ که به شکم فشار وارد می‌کنند.
درمان دارویی
در حالتی که تغییر سبک زندگی در درمان رفلاکس معده موثر نباشد، پزشک درمان دارویی را تجویز می‌کند. داروهای تجویز شده برای درمان رفلاکس معده عمدتا داروهایی هستند که با کاهش اسید معده یا خنثی کردن آن عمل می‌کنند که به ترمیم مری کمک می‌کنند. نوع و مصرف این داروها باید توسط پزشک معین شود و مصرف خودسرانه و طولانی مدت این داروها می‌تواند عوارضی مانند اختلال در جذب مواد مغذی داشته باشد.
جراحی
در شرایطی که تغییر سبک زندگی موثر نبوده و درمان دارویی نیز بی‌نتیجه باشد، ممکن است پزشک جراحی را پیشنهاد دهد. در این روش، عملکرد دریچه‌ی تحتانی مری تقویت می‌شود تا از برگشت اسید جلوگیری شود.
تغذیه و راه‌های کاهش اسید معده و سوزش سردل
تغییر عادت‌های غذایی و سبک زندگی، یکی از مؤثرترین راه‌های کنترل رفلاکس معده است. در بسیاری از افرادی که رفلاکس خفیف یا گاه‌به‌گاه دارند، همین تغییرات به‌تنهایی برای کنترل علائم کافی است و نیازی به دارو نیست. انتخاب‌های غذایی درست می‌توانند علائم را به‌طور چشمگیری کاهش دهند.
غذاها و نوشیدنی‌هایی که بهتر است محدود شوند
مصرف برخی غذاها ممکن است باعث تضعیف دریچه مری شده و یا اسید معده را افزایش می‌دهند که در نتیجه مصرف آن‌ها علائم رفلاکس تشدید می‌شود.
- غذاهای چرب و سرخ کرده که دیرتر هضم می‌شوند و مدت بیشتری در معده می‌مانند.
- غذاهای تند
- غذاها و نوشیدنی‌های اسیدی مانند مرکبات، گوجه فرنگی و سس گوجه
- قهوه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار
- شکلات، نعنا، پیاز و سیر
- نوشیدنی‌های گازدار که با ایجاد فشار در معده، دریچه را باز می‌کنند.
- الکل
غذاهایی که می‌توانند در کنترل رفلاکس کمک کننده باشند
با توجه به تحقیقات انجام شده، رژیم‌های غذایی که مواد گیاهی زیادی را دارند، باعث کاهش علائم رفلاکس می‌شوند.
- سبزیجات
- میوه‌های غیراسیدی مانند موز، سیب، گلابی و خربزه
- غلات کامل و غذاهای پرفیبر
- حبوبات
- منابع پروتئینی کم‌چرب
سایر تغییرات مفید در سبک زندگی:
- کاهش وزن در صورت داشتن اضافه‌وزن
- ترک سیگار
- پرهیز از پوشیدن لباس‌های تنگ که به شکم فشار وارد می‌کنند.
- مدیریت استرس و اضطراب
- خودداری از خوردن غذا 3 الی 4 ساعت قبل از خواب
- دراز نکشیدن بلافاصله بعد از غذا
عوارض احتمالی رفلاکس معده
در صورتی که رفلاکس معده مزمن شده و برای طولانی‌مدت ادامه یابد، تماس مکرر اسید با بافت مری می‌تواند به ایجاد اختلالاتی جدی منجر شده که از شایع‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- التهاب مری: رایج‌ترین عارضه‌ی رفلاکس مزمن است. تماس مداوم اسید، پوشش مری را ملتهب و تحریک کرده و در موارد شدیدتر ممکن است باعث زخم شود.
- تنگی مری: آسیب طولانی‌مدت اسید می‌تواند باعث ایجاد بافت اسکار در مری شود. این بافت مسیر مری را باریک کرده که ممکن است بلع را دشوار کند.
- مری بارت: در این عارضه، تماس مکرر و طولانی‌مدت اسید باعث تغییر در سلول‌های پوشش مری شده که در بلندمدت ممکن است خطر ابتلا به سرطان مری را افزایش دهد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده علائم زیر بهتر است با پزشک مشورت کنید:
- اگر علائم رفلاکس شدید یا مکرر دارید.
- اگر بیش از دو بار در هفته از داروهای بدون نسخه برای سوزش سردل استفاده می‌کنید.
- اگر علائم شما با وجود درمان بهتر نمی‌شود یا بدتر می‌شوند.
با این‌حال در صورتی که علائم خطرناک مانند درد ناگهانی قفسه سینه و یا دیگر علائم خطر را مشاهده کردید فورا برای تشخیص قطعی اختلال، به پزشک مراجعه کنید.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است:
- مشکل یا درد در هنگام بلع
- کاهش وزن بدون علت
- استفراغ مکرر یا استفراغ خونی
- درد شدید قفسه سینه
به تاخیر انداختن این موارد می‌تواند به عوارضی جدی‌تر منجر شود.
نگاه نهایی به رفلاکس معده
رفلاکس معده ساده و کم، معمولا با تغییرات ساده در سبک زندگی و تغذیه، به‌خوبی کنترل می‌شود و نیازی به نگرانی جدی ندارد.
البته، اگر رفلاکس به شکل مزمن درآمده و بدون درمان باقی بماند، در طولانی مدت ممکن است به عوارضی مانند التهاب مری، تنگی مری، یا افزایش خطر سرطان مری منجر شود. بنابراین هر چه تشخیص و مدیریت رفلاکس مزمن، زودتر آغاز شود، احتمال پیشگیری از این عوارض نیز بیشتر است.
با پیگیری منظم درمان و رعایت توصیه‌های پزشک، اکثر افراد مبتلا به رفلاکس مزمن هم می‌توانند علائم خود را بطور موثر کنترل کرده و از پیشرفت بیماری، جلوگیری کنند.