علائمفوق تخصص گوارش
خونریزی گوارشی؛ تفاوت نوع فوقانی و تحتانی در چیست؟
خونریزی گوارشی، علامت و نشانه‌ی یک مشکل زمینه‌ای است که می‌تواند علل متفاوتی مانند همورئید و یا زخم معده داشته باشد. در این مقاله به انواع خونریزی گوارشی، علل، علائم هشدار و درمان آن می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با علائم خونریزی گوارشی درگیر هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
انواع خونریزی گوارشی بر اساس محل
به خونریزی از هر بخشی از دستگاه گوارشی، از دهان تا مقعد، خونریزی گوارشی گفته می‌شود. این حالت، بیماری نیست بلکه نشانه‌ای از یک بیماری یا مشکلات زمینه‌ای است که بر دستگاه گوارش تاثیر می‌گذارد.
بر اساس محل، خونریزی گوارشی به 3 دسته تقسیم می‌شود:
- خونریزی فوقانی: در مری، معده یا ابتدای روده‌ی کوچک (دوازدهه) رخ می‌دهد.
- خونریزی روده‌ی کوچک (میانی): در بخش‌های میانی و پایانی روده‌ی کوچک رخ می‌دهد.
- خونریزی تحتانی: در روده‌ی بزرگ، راست‌روده یا مقعد رخ می‌دهد.
همچنین نوع دیگر دسته‌بندی خونریزی گوارشی، بر اساس شدت و نمایان بودن نیز صورت می‌گیرد:
- حاد: خونریزی گوارشی حاد بصورت ناگهانی و گاهی شدید رخ می‌دهد که وضعیتی اورژانسی است.
- مزمن: خونریزی خفیف که مدت طولانی ادامه دارد و مکررا باز می‌گردد.
- پنهان: این نوع خونریزی بسیار کم بوده و فقط با آزمایش‌هایی مانند آزمایش خون قابل تشخیص است.
- آشکار: با علائم قابل مشاهده مانند تغییر رنگ مدفوع یا استفراغ خونی همراه است.
- مبهم: در این حالت، منبع خونریزی مشخص نیست و نیاز به آزمایش‌های تخصصی‌تری دارد.
میزان شیوع خونریزی گوارشی
آمار جهانی شیوع خونریزی گوارشی
طبق آمار مطالعاتی موجود، میزان شیوع خونریزی گوارشی فوقانی در سطح جهان بین 15 تا 172 نفر در هر 100 هزار نفر در سال متغیر است. شیوع خونریزی تحتانی کمتر است و بین 20 تا 87 نفر در هر 100 هزار نفر در سال گزارش شده است.
قابل توجه است که بروز خونریزی گوارشی با افزایش سن بطور چشمگیری افزایش می‌یابد و در مردان بالای 65 سال بیشتر مشاهده شده است. با این‌حال، شیوع آن با کاهش عفونت به هلیکوباکتر پیلوری، روند نزولی داشته.
همچنین مطالعات نشان داده که بیماران مراجعه کننده به پزشک با شکایت خونریزی گوارشی فوقانی، معمولا مبتلا به زخم پپتیک، واریس مری و گاستریت اروزیو بوده‌اند.
چه کسانی بیشتر مستعد خونریزی گوارشی هستند؟
- افراد با سن بالا، به‌ویژه بالای 65 سال
- افراد با سابقه‌ی بیماری کبدی
- مصرف کنندگان داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و یا رقیق‌کننده خون
- افراد با سابقه‌ی عفونت هلیکوباکتر پیلوری
علل خونریزی گوارشی فوقانی و تحتانی
بسته به اینکه خونریزی گوارشی بصورت فوقانی باشد یا تحتانی، ممکن است علل ایجاد کننده، متفاوت باشند.
علل خونریزی گوارشی فوقانی
- زخم پپتیک ( زخم معده و دوازدهه): زخم‌های باز در پوشش داخلی معده و یا ابتدای روده‌ی کوچک از شایع‌ترین علت خونریزی گوارشی فوقانی هستند. شایع‌ترین علل ایجاد این زخم‌ها نیز، عفونت هلیکوباکتر پیلوری و مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی هستند.
- گاستریت (ورم معده): التهاب یا آسیب به پوشش معده نیز می‌تواند منجر به ایجاد زخم‌های سطحی در لوله‌ی گوارش شده و منجر به خونریزی شوند.
- واریس مری: در صورتی که رگ‌های متورم در مری یا معده پاره شوند، باعث خونریزی گوارشی می‌شوند. این تورم و پارگی رگ‌ها در این اندام‌ها معمولا با بیماری‌های جدی کبدی، به‌ویژه سیروز کبدی، در ارتباط هستند.
- پارگی مالوری-وایس: پارگی در پوشش انتهایی مری در اثر استفراغ شدید.
- التهاب مری (ازوفاژیت): اغلب ناشی از رفلاکس معده (GERD)
- سایر علل کمتر شایع: رگ‌های خونی نامنظم، فتق هیاتال بزرگ و تومورهای خوش‌خیم مری و معده.
علل خونریزی گوارشی تحتانی
- هموروئید (بواسیر): یکی از شایع‌ترین علل خونریزی خفیف تحتانی، رگ‌های متورم اطراف مقعد یا انتهای راست‌روده هستند.
- شقاق مقعدی: پارگی کوچک در بافت نازک اطراف مقعد.
- بیماری دیورتیکولی: ایجاد کیسه‌های کوچک در دیواره‌ی روده‌ی بزرگ که در صورت پاره شدن این رگ‌ها، خونریزی ایجاد می‌شود.
- بیماری‌های التهابی روده (IBD): شامل کولیت اولسراتیو و بیماری کرون، که باعث التهاب و زخم در روده می‌شود.
- پولیپ و سرطان روده‌ی بزرگ یا راست‌روده: رشدهای غیرطبیعی در روده‌ها که می‌توانند پوشش روده را تضعیف کرده و باعث خونریزی شوند.
- پروکتیت: التهاب پوشش راست روده که می‌تواند باعث خونریزی رکتال شود.
علائم شایع خونریزی گوارشی
علائم خونریزی گوارشی بسته به محل، سرعت و شدت خونریزی متفاوت است و می‌تواند به صورت پنهان و یا آشکار بروز کند.
علائم آشکار خونریزی گوارشی
- استفراغ خونی، که ممکن است قرمز روشن یا تیره و شبیه تفاله قهوه باشد.
- مدفوع سیاه و قیری رنگ
- خونریزی رکتال، معمولا همراه یا داخل مدفوع
- درد یا گرفتگی شکم
- سوزش سردل یا احساس ناراحتی معده (سوءهاضمه)
- مشکل در بلع
- کاهش وزن بی‌دلیل
علائم پنهان (ناشی از خونریزی مزمن یا کم‌خونی)
خونریزی مزمن و کند در لوله‌ی گوارش، می‌تواند به مرور به کم‌خونی منجر شده که باعث ایجاد علائمی خواهد شد:
- احساس خستگی مداوم
- رنگ‌پریدگی پوست
- سرگیجه یا احساس منگی
- تنگی نفس
- درد قفسه‌ی سینه (در موارد شدید)
در صورتیکه میزان خونریزی بطور ناگهانی تشدید پیدا کند، ممکن است باعث بروز علائم حاد و شدیدتری شود که نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد.
علائمتان را جدی بگیرید.
خون در مدفوع یا استفراغ دیده‌اید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علائم شوک ناشی از خونریزی گوارشی
در شرایطی که خونریزی گوارشی بطور ناگهانی شروع شده و به سرعت شدت بگیرد، ممکن است منجر به ایجاد شوک در بدن شود. در این وضعیت، خون‌رسانی کافی به دیگر اندام‌های حیاتی بدن مختل می‌شود.
علائم شوک، شامل موارد زیر است:
- ضعف یا خستگی شدید
- سرگیجه یا از حال‌رفتن
- پوست سرد، مرطوب و رنگ‌پریده
- تهوع یا استفراغ
- کاهش شدید یا قطع ادرار
- رنگ خاکستری یا مایل به آبی در لب‌ها یا ناخن‌ها
- تغییر در سطح هوشیاری یا رفتار، مانند بی‌قراری یا اضطراب شدید
- از دست دادن هوشیاری
- ضربان قلب سریع
- تنفس سریع
- افت فشار خون
این علائم، وضعیتی اورژانسی بوده و نیاز به مراجعه‌ی فوری به اورژانس 115 دارد.
روش‌های تشخیص
برای تشخیص خونریزی گوارشی، ابتدا پزشک، شرح‌حال کامل از علائم شما را گرفته و سپس برای تعیین محل و شدت دقیق خونریزی، آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌شود.
روش‌های اولیه
- آزمایش خون: بررسی نشانه‌های کم‌خونی ناشی از خونریزی
- آزمایش خون مخفی مدفوع (FOBT): بررسی وجود خون در نمونه‌ی مدفوع
- آندوسکوپی فوقانی: بررسی مستقیم مری، معده و ابتدای روده‌ی باریک، برای بررسی علائم خونریزی فوقانی
- کولونوسکوپی: بررسی روده‌ی بزرگ از طریق مقعد برای بررسی علائم خونریزی تحتانی
روش‌های تکمیلی
در صورتیکه منبع خونریزی با روش‌های اولیه مشخص نشود، یا علائم خونریزی حاد و شدید وجود داشته باشد، ممکن است آزمایش‌های تخصصی‌تر برای تشخیص دقیق انجام شود:
- کپسول آندوسکوپی: بلعیدن یک کپسول کوچک دوربین‌دار که در طول مسیر گوارش عکس می‌گیرد و برای بررسی دقیق‌تر روده‌ی کوچک کاربرد دارد.
- آنژیوگرافی: تصویربرداری از رگ‌های خونی دستگاه گوارش
درمان خونریزی گوارشی
درمان خونریزی گوارشی، بسته به علت، محل و شدت خونریزی متفاوت است.
درمان دارویی
دارودرمانی برای درمان برخی موارد خونریزی مانند خونریزی ناشی از زخم، هموروئید یا رفلاکس، موثر است. این داروها معمولا با اهداف کاهش اسید معده، یا کمک به انعقاد خون و یا کاهش التهاب تجویز می‌شوند.
درمان از طریق آندوسکوپی یا کولونوسکوپی
اغلب برای درمان نیز از همان روش‌های تشخیصی، استفاده می‌کنند. ابزارهای کوچک در این دستگاه‌ها، امکان انجام این اقدامات را فراهم می‌کنند:
- برداشتن ضایعات غیرطبیعی مانند پولیپ روده
- تزریق موادی که به توقف خونریزی کمک می‌کنند.
- بستن رگ‌های خونی غیرطبیعی با گیره یا باند مخصوص
- استفاده از لیزر یا گاز گرم یا سرد، برای از بین بردن بافت خونریزی‌دهنده.
درمان در موارد خونریزی حاد و شدید
در خونریزی‌های شدید، ممکن است جراحی اورژانسی لازم شود. در این شرایط، یکی از روش‌های رایج، لاپاراسکوپی است. از طریق لاپاراسکوپی، جراحان از طریق برش‌های بسیار کوچک، یک دوربین و ابزار جراحی وارد بدن می‌کنند تا سریع به منبع خونریزی دسترسی پیدا کرده و آن را درمان کنند.
عوارض خونریزی گوارشی
در صورت درمان نشدن و یا شدید بودن خونریزی گوارشی، ممکن است عوارضی برای فرد مبتلا ایجاد شود:
- کم‌خونی: ناشی از دست‌دادن مزمن یا شدید خون
- شوک: در اثر خونریزی شدید و ناگهانی
- مرگ: در موارد بسیار شدید و درمان نشده
با این‌حال، در صورت پیگیری و درمان، اغلب افراد پس از درمان بطور کامل بهبود می‌یابند. اما ممکن است بهبودی کامل روده چند ماه طول بکشد.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده‌ی هر یک از علائم زیر، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- استفراغ خونی (قرمز روشن یا شبیه تفاله قهوه)
- مدفوع سیاه و قیری، یا وجود خون قرمز روشن و فراوان در مدفوع
- درد شدید و ناگهانی شکم
- سرگیجه، ضعف شدید یا احساس غش به ویژه هنگام ایستادن
- ضربان قلب سریع یا تنفس سریع و کوتاه
- پوست سرد، مرطوب و رنگ‌پریده
- کاهش شدید یا قطع ادرار
- تغییر در سطح هوشیاری، گیجی یا بی‌قراری شدید
- رنگ خاکستری یا مایل به آبی در لب‌ها یا ناخن‌ها
به تاخیر انداختن هر یک از این موارد، می‌تواند منجر به ایجاد عوارضی جدی و شدید، از جمله شوک شود.
پیشگیری از خونریزی گوارشی
برای پیشگیری از بازگشت خونریزی گوارشی و یا خطر بروز آن، رعایت برخی نکات بسیار موثر است:
- محدود کردن مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و آسپرین: فقط در صورت لزوم واقعی و با تجویز پزشک مصرف شوند.
- محدود کردن مصرف الکل
- ترک دخانیات
- درمان و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند رفلاکس معده (GERD) طبق تشخیص و درمان پزشکی
- بررسی و درمان عفونت هلیکوباکترپیلوری
- مدیریت استرس
- حفظ سبک زندگی فعال و تغذیه‌ی متعادل
چشم‌انداز خونریزی گوارشی
معمولا با تشخیص محل و علت خونریزی و درمان به‌موقع، بهبودی کامل حاصل می‌شود. با این‌حال، خونریزی شدید و ناگهانی می‌تواند به سرعت پیشرفت کرده و به شوک منجر شود، وضعیتی که نیاز به مراقبت اورژانسی فوری دارد. بنابراین زمان واکنش در این نوع خونریزی، نقشی حیاتی در نتیجه‌ی نهایی درمان ایفا می‌کند.
پس از کنترل خونریزی حاد، پیگیری منظم با متخصص گوارش برای شناسایی و درمان علت زمینه‌ای مانند زخم معده، نقش مهمی در پیشگیری از بازگشت خونریزی در آینده دارد.