بیماریفوق تخصص گوارش
التهاب معده (گاستریت): علائم، علت و روش‌های درمان
در این مقاله به تعریف التهاب معده (گاستریت)، می‌پردازیم. التهاب معده به گروهی از شرایط گفته میشود که همگی دارای التهاب پوشش داخلی معده هستند. این التهاب تحت عوامل مختلفی ایجاد شده و بر اساس علت ایجادکننده، روش‌های درمان متفاوتی پیشنهاد و تجویز میشود. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان درگیر التهاب معده (ورم معده) هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده‌است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 4 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
التهاب معده (گاستریت) چیست؟
التهاب پوشش داخلی معده را گاستریت یا التهاب معده می‌نامیم. گاستریت اصطلاحی است که برای توصیف گروهی از شرایط استفاده میشود که التهاب پوشش داخلی معده، وجه تمایز آن‌هاست. التهاب معده یا ورم معده، می‌تواند در اثر عفونت با باکتری هلیکوباکتر پیلوری، که عامل ایجاد کننده بیشتر زخم‌های معده است، یا حتی در نتیجه مصرف منظم برخی مسکن‌ها و یا مصرف زیاد الکل نیز ایجاد شود.
گاستریت ممکن است بطور ناگهانی ظاهر شده و یا به آرامی و در طول زمان بروز کند. البته باید توجه شود که این التهاب، در صورتی که درمان نشود، می‌تواند به زخم معده و افزایش خطر سرطان معده نیز منجر شود. با این‌حال، در اغلب موارد، شرایط قابل درمان بوده و بهبودی آن با مراقبت، به سرعت اتفاق می‌افتد.
انواع التهاب معده
همانطور که گفته شد، گاستریت بیماری‌ای واحد نبوده و حالتی است که در گروهی از شرایط بروز کرده که همگی دارای التهاب معده هستند. ورم معده یا گاستریت بر اساس ویژگی‌های متفاوتی، دسته‌بندی می‌شوند.
بر اساس مدت و سرعت بروز
- گاستریت حاد: این نوع التهاب بصورت ناگهانی، شدید و کوتاه مدت است و اغلب با درمان اصولی علت ایجاد کننده، به سرعت بهبود می‌یابد.
- گاستریت مزمن: در این حالت، التهاب بصورت تدریجی ظاهر شده و برای طولانی مدت باقی می‌ماند. در این حالت، گاهی فرد مبتلا، متوجه وجود التهاب نمی‌شود و اغلب نتیجه‌ی یک بیماری زمینه‌ای دیگر است.
بر اساس نوع آسیب به پوشش معده
- گاستریت فرسایشی: در این حالت، پوشش معده دچار ساییدگی، زخم و التهاب شدید میشود و اغلب با موادی مثل اسید، صفرا، الکل و یا مصرف داروها مخصوصا مسکن‌ها ارتباط دارد.
- گاستریت غیرفرسایشی: معده ملتهب شده اما ساییده نشده است. نوع خاصی از این دسته که گاستریت آتروفیک نام دارد، باعث نازک شدن و تحلیل رفتن پوشش معده میشود.
بر اساس علت
- گاستریت هلیکوباکترپیلوری: شایع‌ترین نوع است که در اثر عفونت با هلیکوباکترپیلوری ایجاد شده و مهم‌ترین علت زخم معده و افزایش احتمال سرطان معده به شمار می‌رود.
- گاستروپاتی واکنشی: این نوع گاستریت اغلب ناشی از تحریک طولانی مدت معده با موادی مانند مسکن‌ها، الکل و صفرا ایجاد میشود.
- گاستریت خودایمنی: در این نوع التهاب معده، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های سالم پوشش داخلی معده کرده که باعث ورم معده و گاستریت می‌شوند. این نوع، مزمن بوده و معمولا بصورت غیرفرسایشی بروز می‌کند.
- گاستریت ناشی از استرس: این نوع التهاب معده، نوعی گاستریت فرسایشی حاد است که معمولا در اثر مشکلاتی مانند جراحت شدید، سوختگی یا بیماری‌های حاد دیگر، ظاهر میشود.
شیوع التهاب معده در ایران و جهان
التهاب معده از شایع‌ترین بیماری‌های گوارشی است. در سطح جهانی میزان شیوع گاستریت و التهاب اثنی‌عشر با هم اندازه‌گیری و طبق آمار سال 2021، حدود 27میلیون نفر به این بیماری‌ها مبتلا بوده‌اند. همچنین بر اساس این آمار، پیشبینی میشود این رقم تا سال 2050 به بیش از 51 میلیون نفر نیز برسد.
این بیماری در زنان شایع‌تر از مردان بوده و معمولا در میانسالی به بیشترین میزان خود می‌رسد.
در ایران نرخ ابتلا به گاستریت و التهاب معده با عفونت هلیکوباکترپیلوری بر اساس مطالعات صورت گرفته، حدود نیمی از ایرانیان به این باکتری مبتلا هستند و شیوع آن در بزرگسالان بیشتر از کودکان بوده.
این آمار در کل خاورمیانه نیز بالاست و در برخی کشورهای منطقه مانند ایران، ترکیه و مصر، شیوع هلیکوباکترپیلوری، بیش از 60 درصد گزارش شده است. با توجه به اینکه این عفونت مهم‌ترین علت ورم معده بوده و از عوامل اصلی زخم معده و سرطان معده است، شیوع بالای آن در این کشورها نیازمند توجه و درمان سریع‌تر برای جلوگیری از ایجاد مشکلات جدی‌تر است.
علائم شایع التهاب معده
معمولا گاستریت اگر در مراحل اولیه و خفیف و حتی در حالتی که بصورت مزمن باشد، نشانه‌ای بروز نمی‌کند. علائم التهاب معده زمانی بروز می‌کند که آسیب زیاد وارد شده باشد یا التهاب به‌صورت طولانی‌مدت بدون درمان باقی بماند. در این شرایط، پوشش معده به قدری آسیب دیده که دیگر نمی‌تواند در برابر اسید و آنزیم‌ها دفاع کند که ممکن است منجر به سوءهاضمه و یا زخم معده شود.
از شایع‌ترین علائم التهاب و ورم معده می‌توان موارد زیر را نام برد:
- درد یا ناراحتی شکم
- تهوع و استفراغ (در انواع گاستریت‌های فرسایشی شایع است)
- سیری زودرس
- نفخ همراه با درد شکمی
- بی‌اشتهایی و کاهش وزن
علائم هشداری که نباید نادیده گرفته شوند و مراجعه سریع به پزشک یا اورژانس ضروری است:
- مدفوع سیاه و قیری: نشانه خونریزی در اندام‌های فوقانی گوارشی
- خون قرمز/قهوه‌ای در مدفوع: خونریزی حادتر یا سریع‌تر
- استفراغ خونی: نشانه خونریزی از پوشش معده
- احساس خستگی، تنگی نفس و سرگیجه: نشانه شوک یا آنمی ناشی از خونریزی مزمن
- خونریزی مخفی: مقدار کم خون در مدفوع که با چشم دیده نشود و فقط با آزمایش قابل تشخیص است.
علل ایجاد التهاب معده
همانطور که گفته شد، گاستریت یا التهاب معده پاسخ سیستم ایمنی بدن به عامل تهدیدکننده پوشش داخل معده است که این عامل متفاوت است که برای درمان نیاز به شناخت و تشخیص دقیق این عوامل است.
1. عفونت‌ها
- هلیکوباکتر پیلوری: این باکتری اصلی‌ترین عامل ایجاد کننده التهاب در معده است که از طریق آب و غذای آلوده یا تماس با ترشحات فرد آلوده منتقل میشود. نکته‌ی مهم این است که لزوما تمام افراد دارای این باکتری به گاستریت مبتلا نشده و عواملی مانند حساسیت، ژنتیک و سبک زندگی موثر است.
- عفونت‌های دیگر: عفونت‌های ویروسی مانند آنفولانزای معده و به ندرت انگل‌ها و قارچ‌ها نیز ممکن است به گاستریت معده منجر شوند.
2. مواد شیمیایی محرک
- مصرف منظم مسکن‌های غیراستروئیدی: به دلیل تضعیف لایه‌های محافظت کننده از پوشش معده، شایع‌ترین علل ایجاد هستند
- مصرف زیاد الکل: الکل می‌تواند پوشش معده را تحریک و تخریب کند.
- مصرف برخی مواد مخدر مانند کوکائین نیز می‌توانند ازعوامل ایجاد کننده ورم معده باشند.
3. واکنش خودایمنی
در گاستریت خودایمنی، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های سالم پوشش معده حمله کرده و آن‌ها تخریب می‌کند. این شرایط در افرادی که به بیماری‌های خودایمنی دیگر مانند دیابت نوع1 و یا هاشیموتو، مبتلا هستند، شایع‌تر است. همچنین می‌تواند با کمبود ویتامین B12 نیز مرتبط باشد.
4. کاهش خون‌رسانی و سایر علل
جراحت‌های بزرگ و جدی، جراحی و سوختگی‌های وسیع می‌توانند باعث ایجاد گاستریت شوند. همچنین استرس نیز می‌تواند در خون‌رسانی به اندام‌های دستگاه گوارش موثر باشد و دفاع پوشش معده را کاهش دهد.
برخی علل دیگر نیز هستند که در ایجاد و ظهور گاستریت موثر هستند، از این علل می‌توان به برگشت صفرا به معده، پرتودرمانی و شیمی درمانی و همچنین بیماری‌هایی مانند سلیاک اشاره کرد.
همچنین افزایش سن نیز یکی از علت‌های بروز التهاب در معده است به‌دلیل اینکه پوشش معده با افزایش سن نازک‌تر و حساس‌تر میشود بنابراین احتمال تخریب و آسیب به آن نیز بیشتر میشود.
حائز اهمیت است که غذا باعث ایجاد التهاب و ورم معده نمی‌شود، اما در صورتی که گاستریت در فرد وجود داشته باشد، مصرف برخی غذاها می‌تواند در بهبود و یا تخریب بیشتر، بسیار موثر باشد.
آیا گاستریت و سوءهاضمه متفاوت هستند؟
گاستریت و سوءهاضمه، ماهیت متفاوتی دارند با این‌حال، به دلیل اینکه التهاب معده و سوءهاضمه علائم مشابهی دارند، معمولا با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند. گاستریت بیماری است که به معنای التهاب واقعی در پوشش داخلی معده است ولی سوءهاضمه (دیسپپسی)، مجموعه‌ای از علائم، شامل احساس ناراحتی، درد یا سنگینی در بالای شکم است که در اثر علل متفاوتی بوجود می‌آید که یکی از این علت‌ها می‌تواند وجود گاستریت باشد.
سوالی که ممکن است بوجود آید، این است که چطور می‌توانیم آن‌ها را از یکدیگر تشخیص دهیم؟
تفاوت این دو در این است که درد معده در سوءهاضمه موقتی بوده و با خوردن غذا، فروکش می‌کند ولی در گاستریت بدلیل اینکه پوشش معده آسیب زیادی دیده، علائم پایدارتر بوده و به سختی علائم و ناراحتی‌های ظاهر شده، رفع می‌شوند.
| ویژگی | سوءهاضمه | گاستریت |
|---|---|---|
| ماهیت | مجموعه‌ای از علائم، و نه یک بیماری مستقل | یک بیماری مستقل |
| تعریف | ناراحتی یا درد شکم فوقانی | التهاب واقعی پوشش مخاطی معده |
| علت | اغلب نامشخص یا ثانویه به بیماری دیگر | علت مشخص مانند عفونت و یا مشکلات خودایمنی |
| رابطه با یکدیگر | ممکن است در اثر گاستریت رخ داده و یا بصورت مستقل بروز کند. | یکی از علل احتمالی سوءهاضمه است. |
| ماندگاری علائم | معمولا پس از هضم غذا فروکش می‌کند. | پایدارتر و طولانی‌تر |
| تشخیص | بر پایه علائم بالینی | نیازمند بررسی و گاهی آندوسکوپی برای تایید التهاب |
| درمان | مدیریت علامتی | درمان علت زمینه‌ای و عامل ایجاد |
نمی‌دانید علائمتان به چه چیزی اشاره دارد؟
اگر مطمئن نیستید که علائم شما مربوط به سوءهاضمه است یا نشانه‌ای از گاستریت، است، می‌توانید با ابزار تحلیل علائم چمه، تشخیص احتمالی دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
عوارض احتمالی التهاب معده
معمولا ورم معده موقتی بوده و به سرعت بهبود می‌یابد. با این‌حال، در صورت ماندگاری و عدم درمان التهاب در طولانی‌مدت، به پوشش معده آسیب زده و ممکن است باعث اختلالات و مشکلات دیگری نیز شود.
- زخم معده و خونریزی: شایع‌ترین عارضه التهاب معده است که در اثر خونریزی این زخم‌ها، کم‌خونی می‌تواند رخ دهد. همچنین ممکن است در مواردی که زخم بصورت درمان نشده باقی بماند، دیواره‌ی معده را سوراخ کرده و وضعیتی اورژانسی و خطرناک درست کند.
- کم‌خونی و کمبود ویتامین: در صورتی که گاستریت مزمن وجود داشته باشد (به ویژه در انواع خودایمنی)، به علت فرسایش و تخریب پوشش معده، توانایی جذب مواد مغذی مانند آهن و ویتامین‌ها کاهش یافته که باعث کم‌خونی و کمبود ویتامین میشود.
- افزایش خطر سرطان معده: این حالت به ندرت و در التهابات مزمن طولانی مدت، ممکن است رخ دهد. در این نوع گاستریت‌ها، سلول‌های معده در نتیجه این فرسایشات و التهابات، دچار تغییرات پیش‌سرطانی شوند.
روش‌های تشخیص التهاب معده در افراد مبتلا
برای تشخیص وجود التهاب معده، پزشک ابتدا با پرسیدن سوالات و معاینه بالینی تشخیص اولیه انجام داده و در صورتی که مشکوک شود، معاینات و آزمایشات تخصصی‌تری را در جهت تشخیص قطعی گاستریت انجام می‌دهد.
تشخیص قطعی ورم معده، نیازمند بررسی دقیق پوشش معده است و معمولا از یک یا چند روش زیر استفاده میشود:
- آندوسکوپی و نمونه‌برداری: این روش، قطعی‌ترین روش تشخیص است. در این حالت، از طریق آندوسکوپی، پوشش معده بررسی شده و در صورت نیاز، از این بافت نمونه‌برداری انجام میشود تا التهاب و علت آن به‌طور قطعی بررسی و تشخیص داده شود.
- تست‌های تشخیص هلیکوباکتر پیلوری: از تست‌های تنفسی، آزمایش مدفوع و آزمایش خون، برای بررسی وجود این باکتری و عفونت، استفاده میشود.
- عکس‌برداری گوارش فوقانی: این روش می‌تواند زخم یا ناهنجاری‌های پوشش معده را نشان دهد.
برای بررسی و تشخیص التهاب معده، نیازی به انجام تمام این روش‌ها نبوده و پزشک طبق تشخیص اولیه، روش بررسی را تجویز می‌کند.
مدیریت و درمان التهاب معده
درمان التهابات معده، وابسته به علت آن تجویز میشود. پس از تشخیص علت ایجاد، پزشک با توجه به آن، از روش‌های متفاوتی برای درمان گاستریت استفاده می‌کند.
- اصلاح سبک زندگی: پرهیز از عوامل تحریک کننده معده مانند الکل و سیگار، و همچنین قطع مصرف مسکن‌هایی که به معده و بافت آن آسیب می‌زنند.
- درمان دارویی: با توجه به علت ایجادکننده، داروهای متفاوتی برای درمان تجویز میشود. به‌طور مثال، داروهایی که اسید معده را کاهش داده برای جلوگیری از آسیب بیشتر به بافت داخلی معده تجویز میشود. همچنین در صورتی که عفونت هلیکوباکتر پیلوری وجود داشته باشد، معمولا آنتی‌بیوتیک نیز تجویز میشود.
- درمان علت زمینه‌ای: در صورتی که گاستریت مزمن به بیماری‌های دیگری مانند بیماری‌های خودایمنی مرتبط باشد، درمان علت زمینه‌ای نیز توسط پزشک انجام میشود.
توجه شود که خوددرمانی ممکن است شدت بیماری و آسیب را بیشتر کند، بنابراین در صورت ابتلا حتما تحت نظر و با دستور پزشک روند درمان را کامل کنید.
آیا ورم معده خود به خود بهبود می‌یابد؟ در پاسخ باید گفت، گاستریت حاد معمولا پس از برطرف شدن علت بهبود می‌یابد اما گاستریت مزمن حتما باید تحت نظر پزشک درمان شود.
چه زمانی برای التهاب معده به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورتی که علائم ورم معده بیش از یک هفته یا بیشتر ادامه پیدا کند، برای تشخیص افتراقی با سوءهاضمه، نیاز به مراجعه به پزشک است. همچنین در صورتی که علائم زیر را مشاهده می‌کنید، باید فورا به پزشک مراجعه کنید:
- درد شدید معده
- استفراغ مداوم، به‌طوری که نتوانید غذا را در معده نگه دارید.
- استفراغ خونی، وجود خون در مدفوع و یا مدفوع سیاه رنگ
در صورتی که پس از مصرف داروهای تحریک کننده ، دچار درد در معده می‌شوید، حتما به پزشک خود اطلاع دهید.
هشدار پزشکی
این مقاله در جهت افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین تشخیص پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. مشاهده علائم زیر می‌تواند نشان‌دهنده آسیب و خونریزی پوشش داخلی معده باشد:
- مدفوع سیاه یا قیری‌رنگ، یا وجود خون قرمز تا زرشکی که با مدفوع مخلوط شده باشد.
- گرفتگی، ناراحتی، یا درد در ناحیه‌ی شکم
- احساس خستگی، تنگی نفس، یا سبکی سر
- خون قرمز در استفراغ، یا استفراغی که شبیه تفاله‌ی قهوه به نظر می‌رسد.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. به تاخیر انداختن این موارد می‌تواند به عوارضی جدی‌تر منجر میشود.
چشم‌انداز گاستریت
گاستریت حاد (کوتاه‌مدت)، معمولا طی چند روز تا چند هفته و با رفع علت زمینه‌ای مانند حذف عامل تحریک‌کننده یا درمان عفونت، بهبود می‌یابد.
با این‌حال، اگر گاستریت به‌درستی مدیریت نشود و به شکل مزمن درآید، التهاب طولانی‌مدت می‌تواند به مرور زمان به آسیب‌های جدی‌تر مانند فرسایش پوشش معده، زخم معده و یا در موارد نادر افزایش خطر ابتلا به سرطان معده، منجر شود. بنابراین تشخیص و درمان زودهنگام، نقش بسیار مهمی در پیشگیری از این پیشرفت دارد.
با رعایت توصیه‌های پزشک و اصلاح عوامل خطر، اکثر افراد می‌توانند بهبودی کامل داشته و از عود مجدد گاستریت نیز پیشگیری کنند.