بیماریفوق تخصص گوارش
زخم معده چیست؟ از علائم تا درمان
در این مقاله، زخم معده را که یکی از شایع‌ترین بیماری‌های گوارشی است معرفی می‌کنیم. این بیماری در اثر علل متفاوتی ایجاد می‌شود و در صورتی که درمان نشود، می‌تواند منجر به عوارضی شدید و خطرناک شود. در ادامه به شناخت عوامل ایجاد کننده، علائم و روش‌های درمان زخم معده می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان درگیر زخم معده هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۹ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 4 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
زخم معده چیست؟
زخم معده، به زخم در پوشش داخلی معده گفته می‌شود. این پوشش داخلی معده را لایه‌ای مخاطی پوشانده که از دیواره‌ی معده در برابر اسید و آنزیم‌های گوارشی محافظت می‌کند. در صورتی که این لایه آسیب دیده یا ضعیف شود، ممکن است اسید معده به بافت زیرین آن آسیب برساند و باعث ایجاد زخم در دیواره معده شود.
این نوع زخم‌ها را زخم‌های پپتیک می‌نامند که در اثر به هم خوردن تعادل میان عوامل مهاجم و عوامل محافظ، بوجود می‌آیند.
زخم معده، از شایع‌ترین بیماری‌های دستگاه گوارشی است. با این‌حال این بیماری از طریق شناخت و تشخیص عامل ایجادکننده، قابل درمان است.
میزان شیوع زخم معده در ایران و جهان چقدر است؟
زخم معده و زخم اثنی‌عشر، معمولا به‌عنوان زخم پپتیک بررسی شده و آمار و شیوع، اغلب با هم اندازه‌گیری می‌شود. طبق آمار جهانی سال 2019، حدود 8 میلیون نفر به زخم پپتیک مبتلا هستند که سالانه حدود 4 میلیون نفر به آن‌ها اضافه می‌شوند. با توجه به این آمار، شیوع این بیماری، حدود 5 الی 10 درصد تخمین زده می‌شود.
نرخ نسبی ابتلا به زخم پپتیک طی چند سال گذشته حدود 40 درصد کاهش یافته که به‌علت بهبود بهداشت و درمان عفونت هلیکوباکتر پیلوری و استفاده از داروهای کاهنده‌ی اسید معده است. این بیماری در مردان شیوع بیشتری نسبت به زنان داشته و بیشتر در افراد میانسال بروز می‌کند.
بر اساس یک مطالعه‌ی جمعیتی مبتنی بر آندوسکوپی، شیوع زخم پپتیک در ایران حدود 8 درصد گزارش شده است. با این‌حال ممکن است میزان این بیماری طبق برخی گزارش‌ها و مطالعات انجام شده بیشتر نیز باشد.
از مهم‌ترین عوامل این بیماری در ایران شامل عفونت هلیکوباکتر پیلوری، مصرف سیگار و استفاده‌ی منظم از مسکن‌های ضدالتهاب است. قابل توجه است که شیوع بالای عفونت هلیکوباکترپیلوری در ایران و کشورهای خاورمیانه، یکی از دلایل اصلی شیوع زخم معده در این منطقه است.
علائم شایع زخم معده
شایع‌ترین و اصلی‌ترین علامت زخم معده، درد در قسمت بالای شکم است که دارای ویژگی های خاصی است:
- اغلب درد سوزشی است، مانند سوزش اسید در شکم.
- معمولا در هنگام استراحت بیشتر می‌شود.
- در برخی افراد با خوردن غذا این درد کاهش یافته و در برخی دیگر، این حالت با خوردن غذا بدتر می‌شود.
دیگر علائم زخم معده
- سوءهاضمه و احساس پری
- تهوع و استفراغ
- کاهش اشتها و کاهش وزن
نکته‌ی قابل توجه، تفاوت الگوی درد در زخم معده و زخم اثنی‌عشر است: در زخم معده، اغلب درد با خوردن غذا افزایش می‌یابد. اما گاهی درد گرسنگی وجود دارد که با معده خالی و در هنگام استراحت بدتر می‌شود، در این حالت معمولا زخم اثنی‌عشر است.
علائم هشدار
- رنگ‌پریدگی
- سرگیجه و ضعف
- استفراغ شبیه تفاله‌ی قهوه
- درد ناگهانی و شدید در شکم
علائمتان را جدی بگیرید.
با ابزار تحلیل علائم چمه، به جای حدس زدن، علائمتان را وارد کنید و فهرستی از بیماری‌های احتمالی مرتبط را دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علل ایجاد زخم معده چیست؟
زخم معده در اثر بیشتر شدن عواملی که به پوشش معده آسیب می‌زنند، نسبت به عواملی که از آن محافظت می‌کنند (مانند لایه‌ی مخاطی و خون‌رسانی) ایجاد می‌شود. در این حالت، اسید معده زیاد شده و یا لایه‌ی محافظت کننده از آن، ضعیف می‌شود که در نهایت باعث آسیب به پوشش داخلی معده و زخم در این قسمت می‌شود.
شایع‌ترین علل ایجادکننده زخم معده شامل موارد زیر هستند:
عفونت هلیکوباکتر پیلوری
عفونت در اثر این باکتری، از شایع‌ترین علت‌ها در ایجاد زخم معده است. این باکتری عمدتا در معده زندگی می‌کند و در اغلب موارد این باکتری بی‌ضرر بوده و ایجاد اختلال نمی‌کند، اما در صورتی که بیش‌‌از حد رشد کند، لایه‌ی محافظی معده را تخریب کرده و ایجاد التهاب مزمن و ورم معده می‌شود و در صورتی که درمان نشود، به زخم معده منجر می‌شود.
مصرف مسکن‌های ضدالتهاب (NSAID)
پس از عفونت بر اثر هلیکوباکتر پیلوری، مسکن‌های ضدالتهاب دومین علت اصلی ایجاد زخم معده در افراد است. این مسکن‌ها، مستقیما پوشش معده را تحریک کرده و مواد محافظ آن را کاهش می‌دهند. مصرف مسکن‌هایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و آسپرین، توانایی ترمیم معده را از بین برده که در اثر تضعیف این پوشش، احتمال ایجاد زخم معده افزایش می‌یابد.
بر اساس منابع پزشکی معتبر (از جمله Medscape)، اگر فردی هم‌زمان به عفونت هلیکوباکتر پیلوری مبتلا باشد و از داروهای مسکن ضدالتهاب (NSAID) نیز استفاده کند، خطر ابتلا به زخم معده در او به مراتب بیشتر از حالتی است که تنها یکی از این دو عامل را داشته باشد.
دیگر علل ایجادکننده زخم معده
- سندرم زولینگر-الیسون: این بیماری باعث تولید بیش از حد اسید معده می‌شود.
- استرس ناشی از بیماری یا جراحت‌های بحرانی: باعث ایجاد زخم استرسی می‌شود.
- سابقه‌ی زخم قبلی و سن بالا
آیا سبک زندگی می‌تواند بر ایجاد زخم معده موثر باشد؟
بطور کلی، عوامل معمول سبک زندگی مانند استرس روزمره و تغذیه، باعث ایجاد زخم معده نمی‌شوند. با این‌حال، در صورتی که مبتلا به زخم معده باشید، موادی که باعث افزایش اسید معده می‌شوند، مانند سیگار، الکل، غذاهای تند و اسیدی، می‌توانند زخم را تحریک کنند.
همچنین، بر اساس اعلام کلینیک مایو (Mayo Clinic)، برخلاف تصور رایج، استرس و غذاهای تند از علل ایجاد زخم معده نیستند؛ بلکه تنها می‌توانند علائم زخم معده را در صورت وجود، تشدید کنند.
روش‌های تشخیص زخم معده در افراد مبتلا
پزشک برای تشخیص زخم معده، علائم و سوابق پزشکی مانند عفونت هلیکوباکتر پیلوری و مصرف مسکن‌های ضدالتهاب، را مورد بررسی قرارداده و وجود درد در ناحیه شکم را ارزیابی می‌کند. در صورت شک به زخم معده، از روش‌های زیر برای تشخیص قطعی آن استفاده می‌شود:
- آندوسکوپی: از طریق اندوسکوپی، تشخیص قطعی برای وجود زخم معده داده می‌شود. با استفاده از این روش می‌توان بیوپسی یا نمونه‌برداری نیز انجام داد. همچنین در صورتی که زخم در حال خونریزی باشد، می‌توان درمان آن را نیز با اندوسکوپی انجام داد.
- تست‌های تشخیص هلیکوباکتر پیلوری: این تست‌ها شامل تست تنفسی، آزمایش مدفوع و خون است.
- سایر بررسی‌ها: در برخی شرایط، ممکن است پزشک رادیوگرافی، سونوگرافی شکمی و یا آزمایش خون را نیز تجویز کند. این آزمایشات می‌توانند به تشخیص عوارضی مانند کم‌خونی ناشی از زخم معده و یا دیگر شرایط، کمک کنند.
حائز اهمیت است که تمام این روش‌ها برای تشخیص زخم معده ضرورت نداشته و با توجه به علائم، روش‌های تشخیص متفاوت هستند.
چه بیماری‌هایی ممکن است با زخم معده اشتباه گرفته شوند؟
با توجه به اینکه مهم‌ترین علامت زخم معده، درد بالای شکم، علامتی غیراختصاصی بوده و می‌تواند نشانه‌ی چندین بیماری باشد، نیاز است تا برای تشخیص دقیق زخم معده از تشخیص افتراقی استفاده شده و موارد مشابه را در نظر بگیریم.
مهم‌ترین بیماری‌هایی که ممکن است با زخم معده اشتباه گرفته شوند شامل موارد زیر هستند:
- ورم معده (گاستریت): نزدیک‌ترین بیماری به زخم معده است که هر دو علائم مشابهی را بروز داده و حتی علل مشابهی نیز دارند. با این‌حال تفاوت اصلی آن‌ها این است که گاستریت معده، التهاب پوشش داخلی معده بوده و زخم معده یک زخم باز و عمیق‌تر است.
- رفلاکس معده (GERD): این بیماری بسیار شایع‌تر از زخم معده بوده و به همین علت ممکن است باعث تشخیص اشتباه شود. در رفلاکس معده (ترش کردن)، سوزش بیشتر در قفسه سینه و پشت جناغ حس می‌شود و نه در معده و با برگشت اسید معده به مری و گلو همراه است.
- سوءهاضمه‌ی عملکردی (معده‌ی عصبی): این اختلال نیز دارای علائم مشابه است اما در آن هیچ زخم یا آسیب ساختاری در معده وجود ندارد و علائم بیشتر به عملکرد و استرس مربوط است.
- سنگ کیسه صفرا: درد سنگ در کیسه صفرا نیز ممکن است در بالای شکم حس شود، اما معمولا در سمت راست شکم حس شده و اغلب پس از مصرف غذاهای چرب ایجاد می‌شود.
- مشکلات قلبی: گاهی درد ناشی از مشکلات قلبی در بالای شکم یا پشت جناغ حس شده که ممکن است با درد معده اشتباه گرفته شود و بسیار خطرناک است. به همین دلیل، در صورتی که درد شدید و ناگهانی در قفسه سینه یا بالای شکم احساس کردید، برای جلوگیری از خطرات احتمالی، حتما به پزشک مراجعه کنید.
- سرطان معده: این مورد بسیار نادر بوده اما برخی علائم زخم معده می‌تواند مشابه سرطان معده باشد، به‌ویژه اگر با علائم هشدار مانند کاهش وزن بی‌دلیل و کم‌خونی همراه باشد.
| بیماری | شباهت با زخم معده | تفاوت کلیدی |
|---|---|---|
| التهاب معده (گاستریت) | درد و سوزش بالای شکم، علل مشترک | التهاب پوشش معده، نه زخم باز |
| رفلاکس معده | سوزش و ناراحتی گوارشی | سوزش در قفسه سینه همراه با بازگشت اسید معده به گلو |
| سوءهاضمه‌ی عملکردی | درد و ناراحتی بالای شکم | هیچ آسیب ساختاری در معده وجود ندارد |
| سنگ کیسه صفرا | درد بالای شکم | درد در سمت راست و اغلب بعد از غذای چرب |
| مشکلات قلبی | درد بالای شکم یا پشت جناغ | ممکن است اورژانسی و خطرناک باشد، نیاز به بررسی فوری دارد |
| سرطان معده | درد معده و علائم گوارشی | همراه با کاهش وزن بی‌دلیل و کم‌خونی |
مدیریت و درمان زخم معده
برای درمان کارآمد زخم معده نیاز به تشخیص علت ایجاد کننده آن و شدت زخم است و درمان باید زیر نظر پزشک صورت بگیرد. معمولا برای درمان زخم معده از روش‌های درمان دارویی استفاده می‌شود. طبق آمار بدست آمده حدود 90 درصد موارد با دارو درمان می‌شوند و اغلب نیازی به جراحی نیست.
از رایج‌ترین روش‌های درمان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- درمان دارویی: بسته به علت ایجاد کننده از داروهای متفاوتی استفاده می‌شود: داروهایی که اسید معده را کاهش می‌دهند و به ترمیم پوشش معده کمک می‌کنند، داروهایی که سطح زخم را پوشانده و از زخم دربرابر اسید معده محافظت می‌کنند و داروهایی که برای درمان عفونت‌هایی مانند هلیکوباکتر پیلوری استفاده می‌شوند.
- اصلاح عوامل زمینه‌ای: در صورتی که علت ایجاد زخم، مصرف مسکن‌های ضدالتهابی (NSAID) باشد، پزشک برای درمان، قطع مصرف این مسکن‌ها را تجویز می‌کند. ترک سیگار و پرهیز از الکل نیز بخشی از درمان است.
- جراحی: این حالت در موارد نادر که شدت بسیار بالایی داشته، لازم می‌شود. مثلا زخم به دارو مقاوم بوده و یا عارضه‌ای جدی مانند سوراخ شدگی یا انسداد ایجاد کند.
- آندوسکوپی: در صورتی که زخم در حال خونریزی باشد، پزشک می‌تواند در حین آندوسکوپی، آن را درمان کند.
مدت درمان
طول دوره‌ی درمان بسته به علت ایجاد کننده زخم، بین یک هفته تا چند ماه متغیر است. برای جلوگیری از عود کردن زخم حتی پس از درمان، توصیه می‌شود که فرد حتی پس از درمان کامل نیز سبک زندگی سالمی را پیش بگیرد. در صورتی که علائم پس از درمان دوباره بازگشتند، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
عوارض احتمالی زخم معده
در صورتی که زخم معده به موقع درمان نشود، می‌تواند اختلالات و مشکلات جدی در بدن ایجاد کند. رایج‌ترین عوارض زخم معده عبارتند از:
- خونریزی: از شایع‌ترین عوارض زخم معده، خونریزی است. خونریزی خفیف می‌تواند ایجاد کم‌خونی فقر آهن کند و خونریزی شدید یک وضعیت اورژانسی است که نیاز به مراجعه فوری به پزشک و اورژانس دارد.
- سوراخ‌شدگی معده: زخم می‌تواند در موارد نادر، تمام ضخامت دیواره‌ی معده را سوراخ کند که وضعیتی اورژانسی و بسیار خطرناک است، زیرا نشت اسید و باکتری به حفره‌ی شکمی باعث عفونت جدی (پریتونیت) شده و ممکن است به عفونت خون منجر شود.
- انسداد خروجی معده: زخم‌های مکرر با ایجاد بافت اسکار، ممکن است مسیر خروجی غذا از معده را تنگ و یا مسدود کنند.
- افزایش خطر سرطان معده: عفونت درمان‌نشده‌ی هلیکوباکتر پیلوری در طولانی مدت ممکن است خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش دهد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
با اینکه در بسیاری از موارد زخم معده با درمان، بهبود می‌یابد، برخی علائم می‌توانند نشانه‌ی یک وضعیت اورژانسی باشند. در صورتی که هر یک از علائم زیر را مشاهده کردید نیاز به مراجعه فوری به پزشک است:
- درد ناگهانی و شدید در شکم
- مدفوع سیاه‌رنگ یا خونی
- استفراغ خونی
- احساس سبکی سر یا ضعف
- حالت تهوع یا تغییر ناگهانی در اشتها
- کاهش وزن بدون علت مشخص
علائم گفته شده ممکن است نشانه خونریزی یا سوراخ شدگی معده باشند که نیاز به رسیدگی فوری پزشکی دارند.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، به پزشک مراجعه کنید:
- دردشکمی که با وجود درمان، ادامه یافته یا بازگردد.
- کاهش وزن بی‌دلیل
- کم‌خونی یا احساس خستگی و ضعف مداوم
- تهوع یا استفراغ مکرر
در صورت مشاهده علائم زیر، که می‌توانند نشانه‌ی عوارض جدی‌تری مانند خونریزی یا سوراخ‌شدگی معده باشند، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- استفراغ خونی یا استفراغی شبیه تفاله قهوه
- مدفوع سیاه و قیری‌رنگ، یا وجود خون در مدفوع
- دردناگهانی و بسیار شدید شکم، به‌ویژه اگر شکم سفت و غیرقابل لمس شود.
- سرگیجه یا غش ناگهانی
در صورت مشاهده علائم خطر فورا به پزشک و اورژانس مراجعه کنید؛ به تاخیر انداختن آن می‌تواندبه عوارض جدی‌تری منجر شود.
چشم‌انداز زخم معده
زخم معده، در صورتی که تشخیص و درمان به‌موقع انجام شود، معمولا طی چند هفته بطور کامل بهبود می‌یابد. با این‌حال تشخیص دیرهنگام و یا عدم درمان مناسب در اثر تشخیص نادرست علت زمینه‌ای، می‌تواند روند درمان را به سمت عوارض جدی‌تر مانند فقر آهن، خونریزی گوارشی، انسداد معده و یا افزایش خطر سرطان معده، هدایت کند.
با پیگیری منظم درمان و رعایت توصیه‌های پزشک، اکثر افراد می‌توانند بدون بازگشت مجدد زخم، به سلامت کامل گوارشی برسند.