بیماریفوق تخصص غدد
کم‌کاری تیروئید (هیپوتیروئید): علائم، علل، درمان و تغذیه
کم‌کاری تیروئید (هیپوتیروئید) شایع‌ترین اختلال غده‌ی تیروئید است و زمانی رخ می‌دهد که این غده نتواند هورمون کافی تولید کند. به‌دلیل اینکه هورمون‌های تیروئید سرعت متابولیسم بدن را تنظیم می‌کنند، کمبود آن‌ها باعث کند شدن بسیاری از عملکردهای بدن شده که باعث خستگی یا افزایش وزن خواهد شد. در این مقاله به کم‌کاری تیروئید، علل، علائم و روش‌های درمان می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان درگیر کم‌کاری تیروئید هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مقاله را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
کم‌کاری تیروئید چیست؟
غده‌ی تیروئید با ترشح هورمون‌های T4 و T3، سرعت سوخت‌وساز بدن را تنظیم می‌کند. در کم‌کاری تیروئید، این غده هورمون کافی نمی‌سازد و در نتیجه متابولیسم بدن کند می‌شود. این کندی تقریبا بر همه‌ی دستگاه‌های بدن اثر می‌گذارد: از انرژی و وزن گرفته تا ضربان قلب، گوارش، پوست، مو و خلق‌وخو.
کار تیروئید توسط هورمونی به نام TSH (که از غده‌ی هیپوفیز ترشح می‌شود) کنترل می‌شود. وقتی تیروئید کم‌کار است، هیپوفیز برای تحریک آن، TSH بیشتری ترشح می‌کند؛ به همین دلیل در کم‌کاری تیروئید، معمولاً سطح TSH بالا و سطح هورمون تیروئید (T4) پایین است.
کم‌کاری تیروئید بر اساس منشا مشکل، به چند نوع تقسیم می‌شود:
| نوع | منشا مشکل | شیوع |
|---|---|---|
| اولیه | خود غده‌ی تیروئید | حدود 90% از موارد (شایع‌ترین) |
| ثانویه | غده‌ی هیپوفیز | نادر |
| ثالثیه | هیپوتالاموس (بخشی از مغز) | بسیار نادر |
| تحت بالینی | TSH بالا؛ T3 و T4 نرمال | شایع، اغلب خودبه‌خود بهبود می‌یابد. |
با اینحال، اغلب کم‌کاری‌های تیروئید، از نوع اولیه هستند، به‌این معنا که خود غده‌ی تیروئید، معمولا تحت تاثیر بیماری هاشیموتو، قادر به تولید هورمون کافی نبوده و باعث اختلالاتی در بدن می‌شود. انواع ثانویه و ثالثیه، نادر بوده و معمولا نیاز به بررسی تخصصی‌تر دارند.
علل کم‌کاری تیروئید
کم‌کاری تیروئید می‌تواند علل مختلفی داشته باشد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
- بیماری هاشیموتو: شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید، یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به تیروئید حمله می‌کند و به‌تدریج توانایی آن برای تولید هورمون کاهش می‌دهد. برای آشنایی کامل، مقاله‌ی بیماری هاشیموتو را بخوانید.
- تیروئیدیت: التهاب تیروئید، که ممکن است تحت تاثیر عفونت، بیماری‌های خودایمنی و یا دوران پس از زایمان بوجود آید. تیروئیدیت، معمولا باعث یک دوره‌ی کوتاه پرکاری شده و سپس به کم‌کاری تیروئید تبدیل می‌شود.
- درمان‌های قبلی تیروئید: مانند جراحی برداشتن تیروئید یا درمان با ید رادیواکتیو (که اغلب برای پرکاری انجام می‌شود).
- کمبود ید در رژیم غذایی: از آنجا که غده‌ی تیروئید برای تولید هورمون نیاز به ید دارد، کمبود ید در بدن منجر به کم‌کاری این غده می‌شود.
- مصرف برخی داروها: مصرف برخی داروهای قلبی، داروهای مرتبط با اختلالات خلقی و برخی داروهای ضدسرطان، ممکن است بر عملکرد تیروئید تاثیر گذاشته و باعث ایجاد اختلالاتی در آن شوند. پیشنهاد می‌شود تاثیرات داروهایی که مصرف می‌کنید را از پزشک بپرسید.
- کم‌کاری مادرزادی که از بدو تولد وجود دارد.
- اختلالات هیپوفیز: در مواردی نادر نیز ممکن است، با اختلال عملکردی در غده‌ی هیپوفیز(در مغز)، TSH کافی برای تحریک تیروئید تولید نشود که باعث کم‌کار شدن این غده می‌شود.
- علت نامشخص در برخی موارد
عوامل خطر
در افرادی با برخی شرایط، احتمال ابتلا به کم‌کاری تیروئید افزایش می‌یابد:
- زنان
- افراد با سابقه‌ی بیماری‌های خودایمنی
- افرادی با سابقه‌ی خانوادگی این بیماری
- افرادی با سابقه‌ی جراحی یا پرتودرمانی تیروئید
- زنان باردار یا پس از زایمان
علائم کم‌کاری تیروئید
علائم کم‌کاری تیروئید معمولا به‌تدریج و آرام ظاهر می‌شوند، به‌طوریکه معمولا افراد متوجه علائم آن نمی‌شوند. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- خستگی مفرط و کمبود انرژی
- افزایش وزن یا دشواری در کاهش وزن
- احساس سرما و عدم تحمل هوای سرد
- خشکی پوست و ریزش مو
- افسردگی، کندی ذهنی و مشکل تمرکز و حافظه
- ضربان قلب کند
- درد و گرفتگی عضلات و مفاصل
- پف‌آلودگی صورت و ورم
- اختلالات قاعدگی در زنان
باید توجه شود که این علائم اختصاصی نیستند و می‌توانند در بیماری‌های دیگر هم دیده شوند؛ بنابراین تشخیص قطعی فقط با آزمایش خون ممکن است.
علائم کم‌کاری تیروئید در زنان
کم‌کاری تیروئید در زنان به‌مراتب شایع‌تر است. طبق آمار موجود، کم‌کاری تیروئید در زنان حدود 4 الی 5 برابر بیشتر از مردان است.
کم‌کاری تیروئید در زنان، علاوه بر علائم عمومی، می‌تواند باعث اختلالات قاعدگی (نامنظمی یا خونریزی شدید)، مشکلات باروری و دشواری در باردار شدن شود. به همین دلیل، در بررسی مشکلات قاعدگی یا ناباروری، آزمایش تیروئید اغلب بخشی از ارزیابی است.
علائم کم‌کاری تیروئید در مردان و کودکان و نو زادان
در مردان، کم‌کاری تیروئید می‌تواند با کاهش میل جنسی و خستگی همراه باشد.
در کودکان و نوزادان، کم‌کاری تیروئید موضوع بسیار مهمی است، زیرا هورمون تیروئید برای رشد مغز و بدن حیاتی است. بنابراین بررسی این هورمون‌ها بصورت منظم، اهمیت زیادی دارد.
علائمتان را جدی بگیرید.
خستگی مفرط، افزایش وزن بی‌دلیل، یا احساس سرمای غیرعادی دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه.
آیا کم‌کاری تیروئید خطرناک است؟
کم‌کاری تیروئید تشخیص‌داده‌شده و درمان‌شده، خطرناک نبوده و با درمان و پیشگیری منظم، کاملا قابل مدیریت است. این بیماری با یک قرص روزانه به‌خوبی کنترل می‌شود.
با این حال کم‌کاری تیروئید بسیار شدید و کاملا درمان‌نشده (که امروزه به‌ندرت پیش می‌آید) می‌تواند در بلندمدت به عوارضی مانند بالا رفتن کلسترول، مشکلات قلبی، و در موارد بسیار نادر و انتهایی به وضعیت خطرناکی به نام کمای میکزدم منجر شود.
آیا کم‌کاری تیروئید باعث چاقی و اضافه‌وزن می‌شود؟
از آنجا که کم‌کاری متابولیسم را کند می‌کند، می‌تواند به افزایش وزن یا دشواری در کاهش وزن منجر شود؛ این یکی از شایع‌ترین نگرانی‌هاست.
با اینحال، باید اشاره کرد که این افزایش وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید معمولا محدود بوده و باعث چاقی شدید نخواهد شد. بخش بزرگی از این افزایش وزن نیز به دلیل تجمع آب و نمک در بدن است و نه افزایش چربی.
توجه شود که درمان دارویی، وزن را معمولا به همان حالت پیش از شروع بیماری بازمی‌گرداند؛ اما اگر افزایش وزن بیشتر از این مقدار باشد، دارو ممکن است به تنهایی باعث کاهش کامل آن نبوده و نیاز به تغییراتی در سبک زندگی و تغذیه داشته باشد.
هشدار بسیار مهم: هرگز نباید از داروهای تیروئید برای لاغری استفاده کرد. این داروها فقط برای جبران کمبود هورمون‌ها با دوز دقیق پزشک، تجویز می‌شود. مصرف آن برای مواردی نامربوط مانند لاغری می‌تواند خطرناک بوده و به قلب و استخوان‌ها آسیب بزند.
تشخیص کم‌کاری تیروئید
تشخیص کم‌کاری تیروئید معمولا شرح‌حال و معاینه‌ی فیزیکی، مانند بررسی گردن و احتمال بزرگی تیروئید توسط پزشک انجام میگیرد. به‌دلیل اینکه علائم کم‌کاری تیروئید، می‌تواند مشابه بیماری‌های دیگری نیز باشد، برای تشخیص قطعی، از آزمایش‌های زیر استفاده می‌شود:
- TSH: اصلی‌ترین آزمایش. در کم‌کاری، معمولا TSH بالاست (چون هیپوفیز در تلاش برای تحریک تیروئید است).
- T4 (تیروکسین): که در کم‌کاری معمولا پایین است.
- آنتی‌بادی‌های تیروئید (مانند TPO): برای بررسی اینکه آیا علت، بیماری خودایمنی هاشیموتو است یا نه.
در برخی موارد برای بررسی دقیق ساختار غده، ممکن است تصویربرداری نیز پیشنهاد شود.
توجه شود به‌دلیل اینکه کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث ناباروری و یا دشواری در بارداری شود، آزمایش تیروئید برای زنانی که نمی‌توانند باردار شوند، به‌عنوان بخشی از ارزیابی، انجام می‌شود.
عوارض احتمالی کم‌کاری تیروئید درمان نشده
کم‌کاری تیروئید درمان نشده، در طولانی‌مدت می‌تواند باعث ایجاد عارضه‌هایی شود. از جمله این عوارض می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- گواتر: کم‌کاری تیروئید ممکن است باعث بزرگ‌شدن تیروئید شود. در مواردی نادر، در نتیجه‌ی این افزایش حجم، مشکل در بلع و یا تنفس نیز می‌تواند ایجاد شود.
- مشکلات قلبی: کم‌کاری تیروئید احتمال بیماری قلبی و نارسایی قلبی را افزایش می‌دهد که به علت افزایش سطح کلسترول (LDL) است.
- آسیب عصبی محیطی: اختلال کم‌کاری تیروئید درمان نشده، در طولانی‌مدت بر اعصاب محیطی تاثیر گذاشته و باعث درد، بی‌حسی و گزگز در دست‌ها و پاها می‌شود.
- ناباروری: سطح پایین هورمون تیروئید در خون باعث اختلال در تخمک‌گذاری شده و ممکن است اختلال در بارداری ایجاد کند.
- عوارض بارداری: مادرانی که در دوران بارداری دچار کم‌کاری تیروئید هستند، نوزادانشان ممکن است در خطر نقایص مادرزادی و یا سقط جنین باشند.
نوزادانی که با اختلال کم‌کاری تیروئید متولد می‌شوند، در صورتی که تشخیص زودهنگام صورت گرفته و درمان مناسب در چند ماه اول زندگی‌شان انجام شود، شانس بالایی برای رشد طبیعی خواهند داشت.
- کمای میکزدم: این حالت، نادر است و در کم‌کاری‌های شدید اتفاق می‌افتد. این شرایط ممکن است با عواملی مانند عفونت یا فشار شدید بر بدن تحریک شود. علائم آن عدم تحمل شدید سرما و خواب‌آلودگی است که در صورت ادامه پیدا کردن منجر به بی‌حالی شدید و از دست دادن هوشیاری خواهد شد.
کمای میکزدم نیازمند درمان اورژانسی فوری است.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورتیکه علائمی مانند افزایش وزن، خشکی پوست یا خستگی بدون دلیل دارید، پیشنهاد می‌شود به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر داروهای کم‌کاری تیروئید مصرف می‌کنید، در صورت بازگشت علائم یا ادامه‌ی آن‌ها حتما به پزشک مراجعه کنید، ممکن است نیاز به تنظیم مجدد دوز مصرفی داروها باشد.
در صورتی که هر یک از علائم زیر را مشاهده کردید، ممکن است نشانه‌ی کمای میکزدم باشد که وضعیتی اورژانسی است، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- مشکل شدید در تنفس
- بی‌حالی شدید
- افت دمای بدن و احساس سرمای غیرعادی
- افت فشار خون
- ضربان قلب بسیار کند
درمان کم‌کاری تیروئید
درمان کم‌کاری تیروئید، یکی از موفق‌ترین و ساده‌ترین درمان‌ها در پزشکی است و بر یک اصل ساده استوار است: جایگزینی هورمونی که بدن کم می‌سازد.
داروی استاندارد و اصلی، داروی جایگزین هورمون تیروئید است؛ نسخه‌ی مصنوعی هورمون T4 که دقیقاً همان هورمونی است که تیروئید بطور طبیعی تولید می‌سازد.
دانستن و رعایت برخی نکات در طول درمان می‌تواند کمک‌کننده باشد:
- پیدا کردن دوز مناسب با مشورت پزشک و تکرار منظم آزمایش TSH
- زمان بهبودی برخی علائم معمولا کوتاه مدت اتفاق می‌افتد. اما بهبودی کامل علائم چند هفته ممکن است طول بکشد.
- درمان کم‌کاری تیروئید اغلب طولانی‌مدت و گاهی مادام‌العمر است؛ اما این به معنای بیماری وخیم نیست، بلکه فقط جبران یک کمبود دائمی است.
- مصرف بیش از حد دارو می‌تواند علائم پرکاری (تپش قلب، لرزش، کاهش وزن) ایجاد کند؛ به همین دلیل تنظیم دوز توسط پزشک حیاتی است.
- برخی غذاها و مکمل‌ها (مانند مکمل آهن و کلسیم) جذب دارو را مختل می‌کنند و باید با فاصله از دارو مصرف شوند.
کم‌کاری تیروئید با مصرف دارو به‌طور کامل کنترل می‌شود تا جایی که فرد هیچ علامتی نداشته باشد و زندگی طبیعی داشته باشد.
رژیم غذایی برای افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید
بطور کلی هیچ رژیم غذایی خاصی جایگزین دارو نمی‌شود، اما تغذیه می‌تواند نقش کمکی داشته باشد. چند اصل علمی:
- ید: ید برای ساخت هورمون تیروئید لازم است و کمبود آن می‌تواند باعث کم‌کاری شود. در ایران، نمک یددار منبع اصلی ید است. با این حال، مصرف بیش از اندازه ید (مثلاً مکمل‌های پردوز) هم می‌تواند مضر باشد؛ پس تعادل مهم است.
- مواد مغذی مرتبط: سلنیوم و روی (زینک) در عملکرد تیروئید نقش دارند که در یک رژیم متعادل تأمین می‌شوند.
- فاصله با دارو: برخی مواد مانند مکمل آهن، کلسیم و مصرف زیاد فرآورده‌های سویا می‌توانند جذب دارو را کم کنند؛ بهتر است با فاصله‌ی چند ساعت از دارو مصرف شوند.
| ماده | اثر بر جذب دارو | پیشنهاد برای مصرف |
|---|---|---|
| مکمل آهن | کاهش جذب | حداقل 4 ساعت فاصله |
| مکمل کلسیم | کاهش جذب | حداقل 4 ساعت فاصله |
| فرآورده‌های سویا | کاهش جذب | فاصله‌ی زمانی رعایت شود. |
تغذیه مکمل درمان است، نه جایگزین آن. برای برنامه‌ی غذایی دقیق، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین تشخیص پزشک نیست.
در صورت مشاهده‌ی هریک از این علائم زیر که می‌تواند نشانه‌ی کمای میکزدم باشد، ،مراجعه فوری به پزشک یا اورژانس 115 پیشنهاد می‌شود:
- مشکل شدید در تنفس
- بی‌حالی شدید یا کاهش سطح هوشیاری
- افت دمای بدن و احساس سرمای غیرعادی
- افت فشار خون
- ضربان قلب بسیار کند
داروی کم‌کاری تیروئید باید فقط با تجویز و دوز دقیق پزشک مصرف شود؛ مصرف خودسرانه، تغییر یا قطع دارو می‌تواند خطرناک باشد. هرگز از داروی تیروئید برای لاغری استفاده نکنید.
در بارداری، تنظیم دارو حتماً باید زیر نظر پزشک باشد.
چشم‌انداز کم‌کاری تیروئید
کم‌کاری تیروئید، یکی از موفق‌ترین و قابل‌پیش‌یبنی‌ترین درمان‌ها در حوزه پزشکی است. معمولا این بیماری با مصرف داروی مناسب، کاملا قابل کنترل است. با توجه به اینکه این درمان نیاز است مادام‌العمر انجام شود، اما این به معنی بیماری وخیم و رو به وخامت نبوده و درمان با هدف جبران دائمی یک کمبود هورمونی انجام می‌شود.
توجه شود که تشخیص زودهنگام برای جلوگیری از بروز عوارض بلندمدت مانند مشکلات قلبی یا عصبی، بسیار موثر است. این تشخیص با انجام آزمایش خون قابل انجام است. با پیگیری منظم آزمایش TSH و تنظیم دوز دارو در طول زمان، کیفیت زندگی افراد مبتلا معمولا هیچ تفاوتی با افراد سالم ندارد.