بیماریفوق تخصص غدد
بیماری‌های تیروئید: راهنمای علائم، انواع، آزمایش و درمان
تیروئید غده‌ای کوچک و پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن است که نقشی بسیار بزرگ‌تر از اندازه‌اش در بدن ایفا می‌کند؛ این غده با ترشح هورمون‌های خود، متابولیسم (سوخت‌وساز)، ضربان قلب، دمای بدن و انرژی را تنظیم می‌کند. وقتی تیروئید درست کار نکند، می‌تواند کمتر از حد لازم هورمون بسازد (کم‌کاری) یا بیش از حد (پرکاری)، و طیفی از علائم از خستگی و افزایش وزن تا تپش قلب و لاغری ایجاد کند. در این مقاله به تیروئید و بیماری‌های شایع آن، علل، علائم و روش‌های درمان آن‌ها می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان درگیر بیماری‌های تیروئیدی هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۱ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
غده‌ی تیروئید چیست و چه می‌کند؟
غده‌ی تیروئید در جلوی گردن، درست زیر سیب گلو و جلوی نای قرار دارد و شکلی شبیه پروانه دارد. وظیفه‌ی اصلی آن، ساخت دو هورمون مهم به نام‌های T4 (تیروکسین) و T3 است.
این هورمون‌ها در سراسر بدن پخش می‌شوند و سرعت متابولیسم را تنظیم می‌کنند؛ یعنی فرآیندی که طی آن بدن، غذا را به انرژی تبدیل می‌کند را کنترل می‌کند. به همین دلیل، تیروئید تقریباً بر همه‌چیز اثر می‌گذارد و در صورتی که وظیفه خود را درست انجام ندهد، کل بدن را تحت تاثیر قرار می‌دهد: وزن، سطح انرژی، ضربان قلب، دمای بدن، خلق‌وخو و حتی سلامت پوست و مو.
چرا غده‌ی تیروئید به تنهایی برای میزان تولید هورمون، تصمیم نمی‌گیرد؟
فعالیت غده‌ی تیروئید توسط غده‌ی هیپوفیز کنترل میشود که در مغز قرار گرفته است. این دو غده، مانند یک سیستم فرمان و پاسخ باهم کار می‌کنند. غده‌ی هیپوفیز از مغز با ترشح هورمون TSH، به تیروئید فرمان ساخت هورمون و ترشح T3 و T4 به خون را می‌دهد. هنگامی که میزان این هورمون در خون به اندازه کافی برسد، به هیپوفیز پیام کاهش ترشح TSH را می‌دهد.
این چرخه دقیقا مانند ترموستات خانه عمل کرده و درک این فرآیند می‌تواند به تشخیص عملکرد غده‌ی تیروئید با آزمایش خون، کمک کند: TSH بالا معمولا نشانه‌ی کم‌کاری تیروئید و TSH پایین نیز معمولا نشانه‌ی پرکاری است.
انواع بیماری‌های تیروئید
اختلالات تیروئید را می‌توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد. در ادامه هر کدام را به‌اختصار معرفی می‌کنیم.
کم‌کاری تیروئید (هیپوتیروئید)
شایع‌ترین اختلال تیروئید، کم‌کاری است؛ وضعیتی که در آن غده هورمون کافی نمی‌سازد و متابولیسم بدن کند میشود. علائم شایع آن شامل خستگی مفرط، افزایش وزن، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست و افسردگی است. این بیماری با دارو به‌خوبی قابل‌کنترل است.
پرکاری تیروئید (هیپرتیروئید)
نقطه‌ی مقابل کم‌کاری است؛ وضعیتی که در آن غده بیش از حد هورمون می‌سازد و متابولیسم بدن تند میشود. علائم شایع آن شامل لاغری ناگهانی، تپش قلب، تعریق، احساس گرما، لرزش دست‌ها و اضطراب است.
بیماری هاشیموتو و بیماری گریوز
این دو، بیماری‌های خودایمنی تیروئید هستند که در آن‌ها سیستم ایمنی بدن به تیروئید حمله می‌کند. هاشیموتو شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید است، در حالی‌که گریوز شایع‌ترین علت پرکاری است و گاهی با علائم چشمی (تیروئید چشمی) همراه میشود.
تیروئیدیت
التهاب غده‌ی تیروئید را تیروئیدیت می‌نامیم. این اختلال در اثر علل متفاوتی می‌تواند ایجاد شود؛ برای نمونه، همان بیماری هاشیموتو که پیش‌تر معرفی شد، نوعی تیروئیدیت محسوب میشود. تیروئیدیت، گاهی ابتدا باعث یک دوره‌ی کوتاه پرکاری تیروئید شده و سپس به کم‌کاری موقت یا دائمی تبدیل میشود. نوعی خاص از این اختلال، تیروئیدیت پس از زایمان است که در برخی افراد در ماه‌های اول پس از زایمان ایجاد شده و معمولا بصورت موقتی است.
گواتر، ندول و سرطان تیروئید
گاهی خود غده دچار تغییر ساختاری میشود: گواتر به بزرگ شدن کلی غده گفته میشود؛ ندول (گره) توده‌ای است که در غده تشکیل میشود و در اکثریت قاطع موارد خوش‌خیم است؛ و در موارد نادرتر، سرطان تیروئید ممکن است رخ دهد که خوشبختانه شایع‌ترین نوع آن (پاپیلاری) اغلب قابل‌درمان است.
علل بیماری‌های تیروئید
اختلالات تیروئید بر اثر علل متفاوتی می‌توانند ایجاد شوند که بسته به نوع بیماری، این علت‌ها متفاوت هستند. همچنین، برخی عوامل نیز می‌توانند احتمال ابتلا به بیماری‌های تیروئیدی را افزایش دهند، حتی اگر علت مستقیم بیماری نباشند.
علل کم‌کاری تیروئید
- بیماری هاشیموتو: این بیماری، از شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید است، به‌ویژه در مناطقی که دسترسی به نمک یددار وجود دارد. البته هاشیموتو، بیماری‌ای خودایمنی بوده که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به تیروئید حمله می‌کند.
- کمبود ید: همانطور که گفته شد، تیروئید برای ساخت هورمون، نیاز به ید دارد. بنابراین، کمبود این ماده در رژیم غذایی می‌تواند به کم‌کاری تیروئید منجر شود که اغلب باعث بزرگ شدن غده (گواتر) نیز میشود.
- کم‌کاری مادرزادی تیروئید: برخی نوزادان با تیروئیدی غایب یا کم‌کار متولد می‌شوند.
علل پرکاری تیروئید
- بیماری گریوز: این بیماری، خودایمنی بوده که از شایع‌ترین علل پرکاری تیروئید است.
- ندول‌های فعال تیروئید: برخی ندول‌ها (توده‌های تیروئید) می‌توانند بطور مستقل هورمون تولید کرده که باعث پرکاری تیروئید میشود.
- دریافت بیش‌از حد ید: مصرف بیش از اندازه ید، از جمله از طریق برخی داروها، می‌تواند منجر به تولید بیش‌از حد هورمون تیروئید شود.
عوامل خطر مشترک در بیماری‌های تیروئیدی
وجود عوامل زیر می‌تواند احتمال ابتلا به بیماری‌های تیروئید را افزایش دهند:
- سابقه‌ی خانوادگی: داشتن نزدیکان مبتلا به بیماری‌های تیروئید
- سن بالای 60 به ویژه در زنان
- سابقه‌ی پرتودرمانی سر یا گردن
- ابتلا به سایر بیماری‌های خودایمنی: مانند دیابت نوع یک، بیماری سلیاک، آرتریت‌روماتوئید و لوپوس
- کمبود یا دریافت بیش از حد ید: به هر دو نوع کم‌کاری و پرکاری مرتبط است.
علائم بیماری‌های تیروئید
علائم بیماری‌های تیروئید متنوع هستند و طیف وسیعی از اثرات و علائم را در بدن ایجاد می‌کنند. این علائم ممکن است با دیگر بیماری‌ها اشتباه گرفته شده و در صورتیکه تشخیص دقیق انجام نشود، منجر به انتخاب مسیر اشتباهی در درمان خواهد شد. همچنین برخی مراحل زندگی مانند بارداری یا یائسگی نیز ممکن است علائمی مشابه این را ایجاد کنند.
از آنجا که تیروئید بر کل بدن تاثیر می‌گذارد، علائم متنوعی را هم ایجاد می‌کند. نکته مهم این است که بدلیل اینکه کم‌کاری، متابولیسم را کند و پرکاری آن را تند می‌کند، علائم این دو اغلب متضاد یکدیگر هستند. جدول زیر این تفاوت‌ها را نشان می‌دهد:
| ویژگی | کم‌کاری تیروئید | پرکاری تیروئید |
|---|---|---|
| متابولیسم | کند | تند |
| وزن | افزایش وزن | کاهش وزن |
| دما | احساس سرما | احساس گرما و تعریق |
| ضربان قلب | کند | تند و تپش قلب |
| روحیه | خستگی و افسردگی | اضطراب و بی‌قراری |
| روده | یبوست | اسهال یا اجابت مزاج مکرر |
| قاعدگی | پریود سنگین‌تر از حد معمول | پریود نامنظم یا قطع شدن آن |
| خواب | خواب‌آلودگی و بی‌حالی | مشکل در به خواب رفتن |
| سطح TSH | معمولا بالا | معمولا پایین |
این جدول یک راهنمای کلی است؛ در نهایت آزمایش و معاینه‌ی پزشک لازم است. علائم تیروئید در زنان شایع‌تر است و گاهی با تغییرات دوران بارداری یا یائسگی هم‌پوشانی دارد. هر دو بیماری می‌توانند باعث بزرگ شدن غده‌ی تیروئید (گواتر) شوند، هر چند این علامت در پرکاری تیروئید شایع‌تر است.
علائمتان را جدی بگیرید.
خستگی مفرط، تغییرات ناگهانی وزن یا تپش قلب بی‌دلیل دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه.
آیا بیماری تیروئید خطرناک یا کشنده است؟
معمولا بیماری‌های تیروئید با تشخیص و درمان مناسب، کاملا قابل‌کنترل‌اند و تهدیدی برای جان فرد ایجاد نمی‌کنند. میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا با کم‌کاری یا پرکاری تیروئید کنترل‌شده، زندگی کاملا طبیعی دارند.
اما قابل‌کنترل بودن به معنای بی‌اهمیت بودن نیست. بیماری تیروئید شدید و درمان‌نشده می‌تواند عوارض جدی داشته باشد: کم‌کاری بسیار شدید و رهاشده می‌تواند به وضعیت خطرناکی به نام میکسدم منجر شود، و پرکاری شدید و کنترل‌نشده می‌تواند باعث مشکلات قلبی یا وضعیت اورژانسی طوفان تیروئیدی شود.
ارتباط تیروئید با وزن
یکی از رایج‌ترین نگرانی‌ها درباره‌ی تیروئید، ارتباط آن با وزن است. از آنجا که تیروئید، وظیفه تنظیم متابولیسم بدن را دارد، کم‌کاری آن با کند کردن سوخت‌وساز، می‌تواند به افزایش وزن و برعکس، پرکاری آن می‌تواند باعث کاهش وزن شود.
آیا کم‌کاری تیروئید باعث چاقی بیش از اندازه میشود؟
برخلاف باور عمومی، افزایش وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید، معمولا بسیار محدود است؛ طبق آمار موجود، این افزایش وزن معمولا بین 2 تا 5 کیلوگرم است و نه چاقی شدید. بخش بزرگی از این افزایش وزن در اثر تجمع آب و نمک در بدن است و نه بدلیل افزایش چربی بدن.
بنابراین، اگر فردی دچار کم‌کاری تیروئید بوده و افزایش وزن قابل توجهی داشته، ممکن است این افزایش وزن، در اثر علل دیگری مانند تغذیه، سبک زندگی و سایر بیماری‌ها باشد.
چرا پس از درمان پرکاری تیروئید افزایش وزن غیرمنتظره‌ای را تجربه می‌کنیم؟
بسیاری از افراد پس از درمان پرکاری تیروئید، دچار افزایش وزن (گاهی حتی بیشتر از وزنی که در دوران بیماری از دست داده بودند) می‌شوند؛ این اتفاق بدلیل این است که متابولیسم آن‌ها به حالت طبیعی باز می‌گردد.
توجه شود که هرگز نباید از داروهای تیروئید برای لاغری استفاده کرد. این داروها فقط برای جبران کمبود یا کاهش مازاد هورمون‌ها طراحی شده‌اند و مصرف آن‌ها بدون نیاز واقعی پزشکی، می‌تواند عوارض جدی قلبی و استخوانی ایجاد کند.
تیروئید در بارداری
عملکرد طبیعی تیروئید در دوران بارداری دارای اهمیت زیادی است، زیرا هورمون‌های تیروئید مادر، به‌ویژه در ماه‌های اول بارداری، نقش مهمی در رشد مغز و سیستم عصبی جنین دارد.
باید توجه داشت که بارداری بطور طبیعی بر آزمایش تیروئید موثر است. تغییرات هورمونی بارداری می‌تواند منجر به نوسانات در سطح هورمون‌های تیروئید در خون شده و حتی در برخی زنان باردار، اندازه‌ی غده‌ی تیروئید کمی بزرگ‌تر شود. به همین دلیل، تفسیر آزمایش تیروئید در بارداری باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن محدوده‌ی طبیعی مخصوص دوران بارداری انجام شود.
تیروئیدیت پس از زایمان
همانطور که اشاره شد، برخی زنان در دوران بارداری ممکن است مشکل تیروئید نداشته اما پس از زایمان دچار تیروئیدیت پس از زایمان شوند. این وضعیت معمولا ابتدا بصورت یک دوره‌ی کوتاه پرکاری و سپس کم‌کاری تیروئید بروز می‌کند. با این‌حال، در بسیاری از موارد طی یک سال، عملکرد تیروئید به حالت طبیعی باز می‌گردد.
در صورتی که باردار هستید و یا قصد بارداری دارید، و سابقه‌ی بیماری تیروئید دارید، و یا در دوران بارداری و یا پس از آن علائمی مانند خستگی شدید، تپش قلب، یا تغییرات غیرمعمول خلقی را تجربه می‌کنید، حتما با پزشک یا متخصص زنان خود در میان بگذارید.
آزمایش و تشخیص بیماری‌های تیروئید
تشخیص بیماری‌های تیروئید معمولا با شرح‌حال پزشکی و معاینه‌ی پزشکی انجام میشود و در صورتی که پزشک مشکوک به اختلال در تیروئید شود، از آزمایش‌هایی مانند آزمایش خون استفاده میشود. مهم‌ترین آزمایش، اندازه‌گیری TSH است؛ همان هورمونی که هیپوفیز برای فرمان دادن به تیروئید ترشح می‌کند. منطق آن کمی برعکس به نظر می‌رسد اما ساده است:
- وقتی تیروئید کم‌کار است، هیپوفیز برای تحریک آن، TSH بیشتری ترشح می‌کند؛ پس TSH بالا معمولا نشانه‌ی کم‌کاری است.
- وقتی تیروئید پرکار است، هیپوفیز ترشح TSH را کم می‌کند؛ پس TSH پایین معمولا نشانه‌ی پرکاری است.
علاوه بر TSH، آزمایش‌های دیگری مانند T4 و T3 و در موارد خودایمنی، آنتی‌بادی‌های تیروئید نیز بررسی می‌شوند.
در صورت وجود ندول (گره)، ممکن است سونوگرافی برای بررسی دقیق‌تر ساختار غده، و در برخی موارد نمونه‌برداری برای بررسی خوش‌خیم یا بدخیم بودن ندول، لازم شود.
روش‌های درمان بیماری‌های تیروئید
درمان بیماری‌های تیروئید به نوع بیماری بستگی دارد و از روش‌های متفاوتی برای درمان بیماری‌های تیروئیدی استفاده میشود:
- کم‌کاری تیروئید: معمولا با جایگزینی هورمون درمان میشود؛ یعنی فرد قرص هورمون تیروئید مصرف می‌کند تا کمبود بدن جبران شود. این درمان اغلب طولانی‌مدت است.
- پرکاری تیروئید: بسته به علت، با داروهای ضدتیروئید، ید رادیواکتیو یا در برخی موارد جراحی درمان میشود.
- ندول و سرطان: بسته به نوع، ممکن است تنها تحت نظر گرفته شوند یا نیاز به جراحی و درمان‌های تکمیلی داشته باشند.
یک نکته‌ی بسیار مهم درباره‌ی داروهای تیروئید این است که دوز آن‌ها باید دقیقاً توسط پزشک تنظیم و به‌مرور بازبینی شود؛ مصرف خودسرانه، قطع ناگهانی یا تغییر دوز بدون نظر پزشک می‌تواند خطرناک باشد.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست. تشخیص نوع بیماری تیروئید و تنظیم درمان آن باید توسط پزشک (ترجیحاً متخصص یا فوق‌تخصص غدد) انجام شود.
هیچ داروی تیروئیدی را خودسرانه مصرف یا قطع نکنید و هرگز از داروهای تیروئید برای لاغری استفاده نکنید. در صورت داشتن هر یک از علائم زیر، که می‌توانند نشانه‌ی عوارض جدی و اورژانسی بیماری تیروئید باشند، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- گیجی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی یا کاهش سطح هوشیاری
- تب بالا همراه با تپش قلب شدید و بی‌قراری
- درد قفسه سینه یا تنگی نفس شدید
- تشنج
در صورت داشتن علائم خفیف‌تر یا نتایج غیرطبیعی آزمایش تیروئید، حتما برای بررسی به پزشک مراجعه کنید.
چشم‌انداز بیماری‌های تیروئیدی
با اینکه بیماری‌های تیروئیدی بسیار شایع هستند، اما معمولا با درمان و تشخیص به موقع، قابل کنترل است. میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا با کم‌کاری یا پرکاری کنترل‌شده، زندگی کاملا طبیعی و فعالی دارند. بنابراین چشم‌انداز بیماری‌های تیروئیدی کاملا مثبت است.
مهم‌ترین نکته در کنترل بیماری‌های تیروئیدی، تشخیص به موقع و پیگیری منظم مسیر درمان است. اکثر بیماری‌های تیروئید، با درمان مناسب، به خوبی و در دراز مدت کنترل می‌شوند.
بیماری‌های خودایمنی تیروئید مانند هاشیموتو و گریوز، معمولا مادام‌العمر هستند، اما این به معنای بدتر شدن پیوسته نیست. با پیگیری دوره‌ای آزمایش خون و تنطیم دوز دارو در طول زمان، افراد مبتلا می‌توانند سال‌ها با کیفیت زندگی طبیعی سپری کنند.