بیماریفوق تخصص غدد
گواتر چیست؟ علائم، انواع، علت و درمان
گواتر به بزرگ شدن غده‌ی تیروئید گفته می‌شود که اغلب به شکل تورم یا برجستگی در جلوی گردن دیده می‌شود. گواتر، یک بیماری مستقل نیست؛ بلکه نشانه‌ای از عاملی است که بر تیروئید اثر گذاشته است. گواتر معمولا باعث ایجاد مشکلات جدی نمی‌شود؛ بطوریکه گواتر کوچک و بدون علامت معمولا به درمان نیاز ندارد. در این مقاله به انواع، علت، علائم، خطرها و روش‌های تشخیص و درمان گواتر می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان درگیر گواتر یا تورم گردن هستید، این مقاله برای شما مفید خواهدبود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۹ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 3 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
گواتر چیست؟
گواتر یعنی بزرگی غده‌ی تیروئید. تیروئید غده‌ای کوچک و پروانه‌ای‌شکل در پایین گردن، درست زیر سیب گلو است. این غده هورمون‌های T4 و T3 را می‌سازد که سوخت‌وساز، دمای بدن، ضربان قلب و فشار خون را تنظیم می‌کنند.
گواتر لزوما به معنای اختلال در هورمون‌ها نیست؛ ممکن است غده بزرگ شود اما تیروئید عملکرد طبیعی و نرمال داشته باشد که به این حالت یوتیروئید نیز گفته می‌شود. با این‌حال، گواتر می‌تواند با عملکرد طبیعی، کم‌کاری یا پرکاری تیروئید همراه باشد.
بیماری گواتر در هر سنی ممکن است پیدا شود. با این حال، در زنان حدود ۴ برابر مردان دیده می‌شود و پس از ۴۰ سالگی شایع‌تر است.
چرا غده‌ی تیروئید بزرگ می‌شود؟
غده‌ی هیپوفیز در مغز هورمونی به نام TSH ترشح می‌کند. TSH هورمونی است که مشخص می‌کند که تیروئید چه مقداری هورمون بسازد. اگر هورمون تیروئید در خون کم شود، هیپوفیز TSH بیشتری را تولید و ترشح می‌کند تا تیروئید بیشتر کار کند. وقتی این فرمان اضافه مدت‌ها ادامه پیدا کند، غده رشد می‌کند و بزرگ می‌شود. البته تیروئید ممکن است در پاسخ به التهاب یا به دلیل رشد غیرطبیعی سلول‌ها هم بزرگ شود.
انواع گواتر
پزشکان گواتر را با توجه به دو ویژگی، دسته بندی می‌کنند؛ شکل بزرگ شدن غده و مقدار هورمونی که تیروئید تولید می‌کند:
| نوع گواتر | مبنای دسته بندی | ویژگی |
|---|---|---|
| ساده (منتشر) | شکل | کل غده یکدست بزرگ می‌شود و در لمس صاف است. |
| ندولر | شکل | یک توده‌ی جامد یا پر از مایع (ندول) درون غده شکل می‌گیرد. |
| مولتی ندولر (چند گرهی) | شکل | چند ندول همزمان در غده وجود دارد. |
| غیرسمی | هورمون | غده بزرگ شده، اما به اندازه‌ی طبیعی هورمون می‌سازد. |
| سمی (تاکسیک) | هورمون | غده‌ی بزرگ‌شده بیش از حد هورمون می‌سازد. |
این دو دسته‌بندی گاهی ترکیب می‌شوند. برای نمونه، «گواتر مولتی‌ندولر سمی» یعنی چند ندول در تیروئید هورمون اضافی تولید می‌کنند.
این دسته‌بندی به پزشک کمک می‌کند که مسیر درمانی بهتری را پیشنهاد دهد.
چه کسانی بیشتر در معرض گواتر هستند؟
هرکسی ممکن است به گواتر مبتلا شود، اما وجود عوامل زیر، احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد:
- جنسیت و سن: زن بودن و سن بالای 40
- بارداری و یائسگی: مشکلات تیروئید زنان بیشتر در این دو دوره بروز می‌کند.
- سابقه‌ی خانوادگی: گواتر، اختلالات تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی در خانواده
- رژیم غذایی کم‌ید: نداشتن ید کافی در غذا و دسترسی نداشتن به غذاهای غنی‌شده با ید
- سابقه‌ی پرتوگیری: پرتودرمانی سر، گردن یا قفسه‌ی سینه، یا پرتوگیری در کودکی
- مصرف برخی داروها: مانند داروهای قلبی و روان‌پزشکی
علت گواتر
گواتر در اثر واکنش تطبیقی سلول‌های تیروئید به عواملی که مانع تولید طبیعی هورمون می‌شوند، ایجاد می‌شود.
شایع‌ترین علت ایجاد گواتر، کمبود ید است، اما عوامل مختلف دیگری نیز ممکن است باعث ایجاد گواتر در افراد شود:
- کمبود ید: تیروئید برای ساخت هورمون‌ها نیاز به ید دارد. در شرایطی که ید کافی نباشد، غده برای جبران، بزرگ می‌شود. هرچند این نوع گواتر در ایران، به‌علت مصرف گسترده از نمک یددار، نادر است.
- بیماری گریوز: گریوز، نوعی بیماری خودایمنی است که باعث حمله سیستم ایمنی به تیروئید شده و منجر به بزرگ شدن غده‌ی تیروئید می‌شود.
- بیماری هاشیموتو: هاشیموتو نیز مانند گریوز بیماری خودایمنی است که باعث التهاب تیروئید می‌شود. در شرایطی که فرد دچار التهاب تیروئید باشد، این غده بعنوان واکنشی جبرانی بزرگ می‌شود.
- سرطان تیروئید: این شرایط نیز باعث بزرگ شدن تیروئید می‌شود.
- بارداری: در اثر ترشح هورمون hCG، در بارداری، تیروئید کمی بزرگ می‌شود.
- تیروئیدیت: التهاب تیروئید به دلایل متفاوت، می‌تواند باعث بزرگ شدن غده شود.
- ندول‌های تیروئید: با اینکه دلیل دقیق ایجاد این ندول‌ها مشخص نیست اما عوامل ژنتیکی، تغذیه‌ای و محیطی در تشکیل آن‌ها نقش دارند.
- عوامل ژنتیکی و تشعشع: این عوامل نیز در ایجاد گواتر نقش دارند.
علائم گواتر
بیشتر افراد مبتلا به گواتر فاقد علامت مشخصی بجز تورم در پایین گردن هستند. گواتر در بسیاری از موارد آن‌قدر کوچک است که فقط در معاینه‌ی معمول یا در تصویربرداری‌ها برای تشخیص بیماری‌های دیگر، یافت می‌شود.
علائم گواتر در گلو و گردن چیست؟
در اثر بزرگ شدن گواتر، ممکن است به نای و حنجره فشار وارد شود و باعث ایجاد این علائم شود:
- تورم یا برجستگی قابل مشاهده در جلوی گردن
- احساس فشار یا پری در گلو
- دشواری در بلع
- در موارد بزرگ‌تر، تاثیر بر تنفس
- گرفتگی یا تغییر صدا
- خس‌خس سینه و خروپف
علائم گواتر همراه با کم‌کاری یا پرکاری تیروئید
اگر گواتر با اختلال هورمونی همراه باشد، علائم آن اختلال نیز ظاهر می‌شوند:
| گواتر همراه با کم‌کاری تیروئید | گواتر همراه با پرکاری تیروئید |
|---|---|
| خستگی و خواب‌آلودگی | بی‌خوابی و تحریک‌پذیری |
| حساسیت بیشتر به سرما | حساسیت بیشتر به گرما و تعریق زیاد |
| خشکی پوست | ضربان قلب تند |
| یبوست | اجابت مزاج مکرر |
| ضعف عضلانی | ضعف عضلانی و لرزش |
| مشکل در حافظه | کاهش وزن و افزایش اشتها |
علائمتان را جدی بگیرید.
متوجه تورم یا برجستگی در گردن‌تان شده‌اید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
آیا گواتر خطرناک یا سرطانی است؟
گواتر به تنهایی معمولا باعث ایجاد عارضه‌ای نمی‌شود. اغلب، علت آن کمبود ید، بیماری خودایمنی و یا ندول‌های خوش‌خیم است که همگی قابل کنترل هستند. با این‌حال، پزشک باید عاملی را که روی تیروئید اثر گذاشته پیدا کند.
آیا گواتر سرطان است؟
خیر، گواتر سرطان نیست. حدود ۵ درصد از افرادی که ندول تیروئید دارند، به سرطان مبتلا هستند. سرطان تیروئید هم عموما قابل‌درمان است.
عوارض احتمالی گواتر چیست؟
- عوارض ناشی از اندازه: گواتر می‌تواند نفس کشیدن، بلع یا صحبت کردن را دشوار کند.
- عوارض ناشی از تغییر هورمون‌ها: کم‌کاری یا پرکاری همراه گواتر می‌تواند مشکلاتی مانند نامنظمی ضربان قلب یا ضعیف شدن استخوان‌ها به وجود بیاورد.
روش‌های تشخیص گواتر
گواتر اغلب در یک معاینه‌ی معمولی کشف می‌شود؛ پزشک گردن را لمس می‌کند و بزرگی غده یا ندول را تشخیص می‌دهد. بررسی‌های بعدی نشان می‌دهند غده چقدر بزرگ است، ندول دارد یا نه، کم‌کار است یا پرکار، و علت چیست.
- آزمایش خون (TSH و هورمون‌های تیروئید): نشان می‌دهد گواتر با کم‌کاری همراه است، با پرکاری، یا کارکرد غده طبیعی است.
- آزمایش آنتی‌بادی: نشانه‌های بیماری‌های خودایمنی مانند هاشیموتو یا گریوز را پیدا می‌کند.
- سونوگرافی تیروئید: با امواج صوتی، اندازه‌ی غده و وجود ندول‌ها را نشان می‌دهد.
- جذب ید رادیواکتیو و اسکن تیروئید: وقتی تیروئید پرکار است به پیدا کردن علت کمک می‌کند. در بارداری و شیردهی انجام نمی‌شود.
- نمونه‌برداری با سوزن ظریف: اگر ندولی باشد، با سوزنی بسیار نازک نمونه‌ای برداشته و از نظر سلول‌های سرطانی بررسی می‌شود.
- سی‌تی‌اسکن یا MRI: برای گواتر خیلی بزرگ یا گواتری که به داخل قفسه‌ی سینه کشیده شده است.
روش‌های درمان گواتر
درمان گواتر به اندازه‌ی آن، علائم و علت زمینه‌ای بستگی دارد. هدف، طبیعی کردن هورمون‌ها، کوچک کردن غده و برطرف کردن علائم فشاری است.
آیا هر گواتری به درمان نیاز دارد؟
خیر. اگر گواتر کوچک باشد، آزاری نرساند و تیروئید به اندازه‌ی طبیعی هورمون بسازد، پزشک معمولا فقط با معاینه‌های دوره‌ای آن را زیر نظر می‌گیرد.
درمان دارویی گواتر
- گواتر همراه با کم‌کاری: قرص هورمون تیروئید کمبود هورمون را جبران می‌کند و ممکن است گواتر را هم کوچک‌تر کند.
- گواتر همراه با پرکاری: داروهای ضدتیروئید ساخت هورمون را کم کرده و ممکن است اندازه گواتر را هم کاهش دهند.
- کنترل علائم پرکاری
- التهاب تیروئید: درد معمولا با مسکن‌های ضدالتهاب و درد شدید گاهی با کورتیکواستروئید درمان می‌شود.
درمان گواتر با ید رادیواکتیو
این روش برای تیروئید پرکار به کار می‌رود. ید رادیواکتیو خوراکی است و سلول‌های تیروئید را از بین می‌برد؛ در نتیجه تولید هورمون کم می‌شود و غده ممکن است کوچک‌تر شود.
پس از این درمان، به احتمال زیاد فرد باید قرص هورمون تیروئید مصرف کند. این روش برای زنان باردار، شیرده یا کسانی که به‌زودی قصد بارداری دارند مناسب نیست.
جراحی گواتر چه زمانی لازم می‌شود؟
برداشتن تمام یا بخشی از تیروئید به‌ندرت لازم می‌شود. پزشک معمولا در این شرایط جراحی را پیشنهاد می‌کند:
- گواتر بزرگی که تنفس یا بلع را دشوار کرده است.
- ندول‌هایی که باعث پرکاری تیروئید شده‌اند.
- سرطان تیروئید: در این حالت جراحی ضروری است.
بعد از جراحی، نیاز به قرص هورمون تیروئید به مقدار بافت برداشته‌شده بستگی دارد.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
هر تورم یا توده در گردن باید توسط پزشک (ترجیحا متخصص غدد) بررسی شود.
داروهای تیروئید را خودسرانه مصرف یا قطع نکنید. در صورت داشتن هر یک از علائم زیر، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- تنگی نفس شدید یا دشواری در نفس کشیدن
- ناتوانی در بلع
در صورت داشتن علائم خفیف‌تر مانند گرفتگی صدا، سرفه، دشواری در بلع یا تنگی نفس هنگام فعالیت، حتما به پزشک مراجعه کنید.
چشم‌انداز بیماری گواتر
آینده‌ی گواتر به نوع و علت آن بستگی دارد. بسیاری از گواترهای ساده مشکلی ایجاد نمی‌کنند و فقط به پیگیری نیاز دارند.
اگر گواتر نشانه‌ی بیماری دیگری مانند هاشیموتو یا گریوز باشد، روند آن به درمان همان بیماری وابسته است. اگر غده به رشد ادامه دهد، ممکن است به اندام‌های اطراف فشار بیاورد و درمان لازم شود.
مراجعه‌ی منظم به پزشک و خبر دادن هر علامت تازه، مهم‌ترین کاری است که از دست شما برمی‌آید. اگر توده‌ای در جلوی گردن دیدید، نه آن را نادیده بگیرید و نه تنهایی نگرانش باشید.