بیماریفوق تخصص غدد
دیابت نوع1 چیست؟ علائم، علل و درمان آن
دیابت نوع 1 بیماری خودایمنی است. در این بیماری، سیستم دفاعی بدن به اشتباه سلول‌های سازنده‌ی انسولین در لوزالمعده را از بین می‌برد و بدن توانایی ساخت انسولین را از دست می‌دهد. این بیماری درمان قطعی ندارد اما با انسولین روزانه و پایش قند می‌توان زندگی طولانی و سالمی داشت. در این مقاله به علت و علائم دیابت نوع1، کتواسیدوز دیابتی، تفاوت دیابت نوع1 و 2، تشخیص، درمان و طول عمر بیماران دیابت نوع1 می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان به دیابت نوع1 مبتلا هستید یا فرزندتان ناگهان پرنوش و پرادرار شده، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را برای شما تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 5 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
دیابت نوع 1 چیست؟
گلوکز (قند)، سوخت اصلی بدن است اما برای اینکه سلول‌ها بتوانند آن را جذب کنند، نیاز به هورمون انسولین دارند. انسولین هورمونی است که سلول‌های بتای لوزالمعده می‌سازند. در دیابت نوع 1، سیستم ایمنی بدن اشتباها، به سلول‌های بتا در لوزالمعده حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برند. در نتیجه، قند در خون افزایش یافته ولی سلول‌های بدن نمی‌توانند آن را دریافت کنند.
علت ایجاد کننده دیابت نوع 1
عامل دقیق ایجاد کننده دیابت نوع 1، کاملا مشخص نیست؛ اما واکنش خودایمنی احتمالا ماه‌ها یا سال‌ها پیش از اولین علامت آغاز می‌شود.
- ژن‌ها: زمینه را فراهم می‌کنند، اما بسیاری از دارندگان این ژن‌ها هرگز بیمار نمی‌شوند.
- عامل محرک: به نظر می‌رسد یک محرک محیطی، مثل برخی ویروس‌ها، در فرد مستعد واکنش ایمنی را روشن می‌کند.
- شیرینی، چاقی و کم‌تحرکی: هیچ‌کدام باعث دیابت نوع ۱ نمی‌شوند؛ والدین کودک مبتلا مقصر نیستند.
احتمال ابتلا با سابقه‌ی خانوادگی چقدر است؟
احتمال ابتلا بدون سابقه‌ی خانوادگی حدود ۱ در ۲۵۰ است؛ اگر مادر مبتلا باشد ۱ در ۲۵ تا ۱ در ۱۰۰؛ اگر پدر مبتلا باشد حدود ۱ در ۱۷؛ و اگر هر دو مبتلا باشند ۱ در ۴ تا ۱ در ۱۰. شروع در هر سنی ممکن است، اما دو اوج دارد: ۴ تا ۷ سالگی و ۱۰ تا ۱۴ سالگی.
علائم دیابت نوع 1
در کودکان و نوجوانان، علائم معمولا ظرف چند روز تا چند هفته ظاهر می‌شوند و شدیدند.
- تشنگی زیاد و ادرار زیاد: بدن قند اضافه را با ادرار دفع می‌کند و با آن آب از دست می‌رود. شروع دوباره‌ی شب‌ادراری در کودکی که مدت‌ها خشک می‌ماند، نشانه‌ی مهمی است.
- گرسنگی زیاد همراه با کاهش وزن: بدن گرسنه است و در همان حال چربی و عضله را می‌سوزاند. بیشتر می‌خورد و لاغرتر می‌شود، الگوی کلاسیک این بیماری است.
- خستگی شدید، تاری دید، زخم دیر خوب شونده و عفونت مکرر: عفونت ادراری، پوستی و قارچی شایع‌تر می‌شود.
در بزرگسالان، علائم ممکن است طی ماه‌ها پیدا شوند (شکل آهسته‌ای به نام LADA) و بیماری با دیابت نوع ۲ اشتباه گرفته شود؛ به‌ویژه در فرد دارای اضافه‌وزن یا سن بیش از ۳۵ سال. نشانه‌های سنین پایین را در مقاله‌ی دیابت در کودکان بخوانید.
علائمتان را جدی بگیرید.
فرزندتان ناگهان پرنوش و پرادرار شده یا خودتان با وجود خوردن زیاد وزن کم می‌کنید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه.
کتواسیدوز دیابتی چیست و چرا خطرناک است؟
وقتی انسولین نباشد، بدن برای سوخت سراغ چربی می‌رود و سوختن چربی ماده‌هایی اسیدی به نام کتون می‌سازد. تجمع کتون در خون کتواسیدوز دیابتی (DKA) است: وضعیتی مرگبار که به بستری، انسولین و سرم وریدی نیاز دارد. برای بسیاری، به‌ویژه کودکان، کتواسیدوز اولین نشانه‌ی دیابت است. پس از تشخیص هم عفونت، استرس شدید، فراموش کردن دوز انسولین و خراب شدن پمپ شایع‌ترین محرک‌ها هستند.
علائم کتواسیدوز دیابتی
- تهوع و استفراغ
- درد شکم
- بوی میوه مانند دهان
- تنفس تند و گیجی
قند بالاتر از ۲۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یعنی وقت چک کردن کتون ادرار است و ورزش ممنوع؛ قند بالاتر از ۳۰۰ در بیش از یک اندازه‌گیری یا کتون متوسط و زیاد یعنی اورژانس.
تفاوت دیابت نوع 1 و 2 چیست؟
در دیابت نوع 1، سلول‌های سازنده انسولین از بین می‌روند و در دیابت نوع 2، این هورمون وجود دارد، اما سلول‌ها توانایی پاسخ به انسولین ندارند.
| ویژگی | دیابت نوع 1 | دیابت نوع 2 |
|---|---|---|
| سهم از کل مبتلایان | 5-10 % | بیشتر موارد |
| نقش سبک زندگی | ندارد | اضافه وزن، کم‌تحرکی و سن بالای 35 |
| شروع علائم | ناگهانی، چند روز تا چند هفته | آهسته و گاهی بی‌علامت |
| آنتی‌بادی در خون | مثبت | معمولا منفی |
| انسولین | از ابتدا و برای همیشه | در شروع معمولا رژیم، ورزش و قرص |
تشخیص دیابت نوع 1
برای تشخیص دیابت از آزمایش خون استفاده می‌شود که در این آزمایش میزان قند خون را اندازه‌گیری می‌کنند.
- قند تصادفی: در فردی که علائم دارد، در هر ساعت از روز، ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر یعنی دیابت.
- قند ناشتا: پس از دست‌کم ۸ ساعت نخوردن، کمتر از ۱۰۰ طبیعی، ۱۰۰ تا ۱۲۵ پیش‌دیابت و ۱۲۶ یا بالاتر دیابت.
- A1C: میانگین قند دو تا سه ماه گذشته؛ کمتر از ۵.۷ درصد طبیعی، ۵.۷ تا ۶.۴ پیش‌دیابت و ۶.۵ یا بالاتر دیابت.
هر آزمایش مثبت باید در روز دیگری تکرار شود، مگر اینکه قند خیلی بالا یا علائم کلاسیک همراه آن باشد؛ در نوع ۱ معمولا همین حالت پیش می‌آید.
آزمایش آنتی‌بادی و C-peptide
از این آزمایش برای تشخیص نوع دیابت استفاده می‌شود.
- آنتی‌بادی‌های جزیره‌ای: پادتن‌هایی علیه سلول‌های لوزالمعده که وجودشان یعنی نوع ۱، نه نوع ۲.
- C-peptide: نشان می‌دهد لوزالمعده هنوز چقدر انسولین می‌سازد.
اگر دیابتی به‌عنوان نوع ۲ درمان می‌شود ولی به قرص جواب نمی‌دهد، همین آزمایش‌ها لازم‌اند. برای بستگان درجه‌ی یک مبتلایان هم غربالگری آنتی‌بادی پیشنهاد می‌شود؛ مثبت بودنش یعنی خطر بالا، نه بیماری.
نتیجه‌ی آزمایشتان را جدی بگیرید.
قند ناشتایتان بالای ۱۲۶ آمده یا آنتی‌بادی دیابت در برگه‌ی آزمایش مثبت است و نمی‌دانید چه معنایی دارد؟ با ابزار تفسیر آزمایش چمه، نتایج خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه.
درمان دیابت نوع 1
در دیابت نوع 1 برای کنترل علائم، انسولین تزریق می‌شود. انسولین را نمی‌توان بصورت خوراکی مصرف کرد؛ آنزیم‌های معده انسولین را تجزیه می‌کنند، بنابراین این هورمون از این طریق نمی‌تواند وارد بدن شود. انسولین را از طریق سرنگ، قلم یا پمپ به زیر پوست تزریق می‌کنند. الگوی رایج مصرف، ترکیب این دو نوع است: انسولین پایه (طولانی‌اثر، ۱۴ تا ۴۰ ساعت ماندگار) و انسولین سریع‌اثر که ظرف ۱۵ دقیقه شروع به کار می‌کند و ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پیش از غذا تزریق می‌شود.
قند هدف چقدر است و چند بار باید چک شود؟
- پیش از غذا: ۸۰ تا ۱۳۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر.
- دو ساعت بعد از غذا: کمتر از 180
- A1C: کمتر از ۷ درصد؛ برای سالمندان کمتر از ۸ درصد هم پذیرفته است تا خطر افت قند بالا نرود.
- تعداد چک: دست‌کم ۴ بار در روز: پیش از وعده‌ها، هنگام خواب، پیش از ورزش و رانندگی. پیش از رانندگی اگر قند زیر ۷۰ بود، ۱۵ گرم کربوهیدرات بخورید و ۱۵ دقیقه بعد دوباره اندازه بگیرید.
پایشگر پیوسته‌ی قند (CGM) با سنسوری زیر پوست هر چند دقیقه قند را می‌خواند، برای بالا و پایین رفتن هشدار می‌دهد و ثابت شده A1C را پایین می‌آورد.
افت قند خون
انسولین زیاد، حذف وعده یا فعالیت اضافه قند را بیش از حد پایین می‌آورد. نشانه‌های اولیه لرزش، تعریق، تپش قلب و گرسنگی هستند؛ بدون درمان به گیجی و در نهایت تشنج و بیهوشی می‌رسد. اگر افت قند زیاد تکرار شود، بدن ممکن است هشدار دادن را فراموش کند؛ چند هفته پرهیز از افت، هشدارها را برمی‌گرداند. به فرد بیهوش غذا ندهید؛ هورمون گلوکاگون را تزریق کنید یا به بینی بپاشید.
عوارض دیابت نوع 1
قند بالا طی سال‌ها به رگ‌های ریز آسیب می‌زند: سکته‌ی قلبی و مغزی، نارسایی کلیه تا دیالیز، آسیب شبکیه تا نابینایی، گزگز و بی‌حسی پاها (نوروپاتی دیابتی) و زخم پا که گاهی به قطع عضو می‌انجامد. نزدیک به نیمی از مبتلایان در طول عمر یکی از این عوارض جدی را تجربه می‌کنند.
طبق یک پژوهش انجام شده، نگه داشتن قند نزدیک به حد طبیعی، خطر بیماری چشم، کلیه و اعصاب را به‌شدت کم می‌کند. سلامت روان را هم جدی بگیرید؛ مبتلایان به دیابت ۲ تا ۳ برابر بیشتر دچار افسردگی می‌شوند.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
دوز انسولین خود را بدون مشورت با متخصص تغییر ندهید. در صورت داشتن هر یک از علائم زیر فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- تهوع، استفراغ یا شکم درد همراه با بوی میوه مانند دهان یا تنفس شدید
- گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا غش کردن همراه با قندخون بالا
- قند بالاتر از 300 در بیش از یک اندازه‌گیری، یا کتون متوسط تا زیاد در ادرار
- افت شدید قند با تشنج یا بیهوشی
تشنگی و ادرار زیاد، کاهش وزن بی‌دلیل یا شب‌ادراری تازه‌ی کودک را در اولین فرصت با پزشک در میان بگذارید.
چشم‌انداز دیابت نوع 1
دیابت نوع ۱ همراه مادام‌العمر است، اما با انسولین و پایش منظم، زندگی طولانی و سالم دست‌یافتنی است. منابع معتبر عدد مشخصی برای طول عمر بیماران دیابت نوع ۱ نمی‌دهند؛ پیام مشترکشان این است که نتیجه را زمان قند در محدوده‌ی هدف رقم می‌زند، نه خود تشخیص.
درمان قطعی هنوز وجود ندارد: پیوند لوزالمعده یا سلول‌های جزیره‌ای فقط برای شمار اندکی تایید می‌شود و داروی سرکوب‌کننده‌ی ایمنی تا پایان عمر لازم دارد. اما داروی ایمنی‌درمانی که در افراد پرخطر شروع بیماری را عقب می‌اندازد، نشان می‌دهد کودکی که امروز تشخیص می‌گیرد، ابزارهایی خواهد داشت که یک نسل پیش وجود نداشت.