بیماریفوق تخصص غددمتخصص اطفال
دیابت در کودکان: علائم، تشخیص و درمان
دیابت در کودکان بیماری مزمنی است که در آن بدن کودک نمی‌تواند قند غذا را درست به انرژی تبدیل کند و قند در خون باقی می‌ماند. در کودکان بیشتر با نوع یک روبرو هستیم، اما نوع 2 هم با افزایش چاقی کودکان رو به افزایش است. معمولا دیابت درمان قطعی ندارد. در این مقاله به علائم دیابت در کودکان، علت آن، تفاوت دیابت کودکان و بزرگسالان، کتواسیدوز، تشخیص، درمان و نقش والدین می‌پردازیم. اگر فرزند شما یا یکی از اطرافیانتان درگیر دیابت است، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۸ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 5 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
دیابت در کودکان چیست؟
انسولین هورمونی است که لوزالمعده می‌سازد و مثل کلید، در سلول‌ها را به روی قند باز می‌کند. در دیابت این کلید یا ساخته نمی‌شود یا خوب کار نمی‌کند؛ قند در خون جمع می‌شود و سلول‌ها گرسنه می‌مانند. قند اضافه از راه ادرار دفع می‌شود و آب بدن را هم با خود می‌برد؛ برای همین کودک زیاد ادرار می‌کند و تشنه می‌شود.
در کودکان دیابت نوع یک شایع‌تر است اما هر دو نوع دیابت در کودکان ظاهر می‌شود. دیابت نوع 2 یا دیابت بزرگسالی، در کودکان 10 سال یا بزرگتر، تشخیص داده می‌شود.
دیابت نوع یک در کودکان
در دیابت نوع یک، سیستم ایمنی به اشتباه به سلول‌های سازنده انسولین در لوزالمعده حمله کرده و این سلول‌ها را از بین برده و یا آسیب می‌زند. در نتیجه، تولید انسولین بسیار کم شده و یا هیچ انسولینی ساخته نمی‌شود و کودک برای عملکرد درست بدن، نیاز به دریافت انسولین از طریق تزریق و یا پمپ دارد.
دیابت نوع دو در کودکان
در دیابت نوع 2، لوزالمعده توانایی ساخت انسولین دارد، اما مقدار آن کافی نبوده و یا مقاومت سلولی ایجاد شده است. همچنین وجود چربی‌های اضافه به‌ویژه دور شکم، این مقاومت را بیشتر می‌کند. معمولا این نوع دیابت در اوایل نوجوانی تشخیص داده می‌شود که شیوع آن در دختران بیشتر از پسران است.
علت دیابت در کودکان چیست؟
علت دقیق دیابت در کودکان، بطور قطعی مشخص نیست اما عوامل زمینه‌ساز آن شامل موارد زیر هستند:
- دیابت نوع 1: ژن‌ها و عوامل محیطی مثل برخی ویروس‌ها می‌توانند واکنش خودایمنی را روشن کنند. داشتن پدر، مادر، خواهر یا برادر مبتلا خطر را کمی بیشتر می‌کند. خوردن شیرینی یا سبک زندگی باعث دیابت نوع ۱ نمی‌شود.
- دیابت نوع 2: اضافه‌وزن مهم‌ترین عامل خطر است. کم‌تحرکی، رژیم پر از گوشت قرمز، غذای فراوری‌شده، چربی اشباع و قند، و سابقه‌ی بیماری در خانواده (حتی پدربزرگ، مادربزرگ، عمه، خاله، عمو یا دایی) هم خطر را بالا می‌برند.
- عوامل مربوط به تولد: دیابت مادر در بارداری، وزن کم هنگام تولد یا زودتر از موعد به دنیا آمدن هم خطر نوع ۲ را بیشتر می‌کند.
علائم دیابت در کودکان
علائم دیابت نوع 1، معمولا به سرعت و ظرف چند روز تا چند هفته، ظاهر می‌شوند:
- ادرار و شب‌ادراری: ادرار زیاد، به‌خصوص شب‌ها؛ شروع دوباره‌ی شب‌ادراری در کودکی که مدت‌ها خشک می‌خوابید، نشانه‌ی مهمی است.
- تشنگی شدید
- وزن و اشتها: لاغر شدن بی‌دلیل با وجود اینکه کودک بیشتر غذا می‌خورد و مدام گرسنه است.
- انرژی و خلق: خستگی و بی‌حالی، مثلا خواب‌آلودگی در مدرسه؛ تحریک‌پذیری و رفتار غیرعادی.
- شکم و تنفس: درد شکم، تهوع یا استفراغ و بوی میوه‌مانند دهان؛ این‌ها می‌توانند نشانه‌ی کتواسیدوز باشند.
دیابت نوع ۲ آهسته پیش می‌رود و گاهی هیچ علامتی ندارد؛ بسیاری از موارد در یک معاینه‌ی معمول پیدا می‌شوند. نشانه‌های احتمالی: تشنگی و گرسنگی بیشتر، ادرار مکرر، خستگی، تاری دید، عفونت‌های قارچی مکرر و تیره شدن پوست دور گردن، زیر بغل یا کشاله‌ی ران. کاهش وزن در نوع ۲ کمتر از نوع ۱ دیده می‌شود.
تفاوت دیابت کودکان و بزرگسالان چیست؟
دیابت در بزرگسالان و کودکان، تفاوت‌هایی در سرعت بروز علائم و عوارض آن دارند.
| ویژگی | کودکان | بزرگسالان |
|---|---|---|
| نوع شایع‌تر | دیابت نوع1 | دیابت نوع 2 |
| سرعت بروز علائم نوع1 | سریع، ظرف چند روز تا چند هفته | ممکن است آهسته باشد و با نوع2 اشتباه گرفته شود. |
| عوارض نوع2 | ممکن است سریع‌تر و شدیدتر پیدا شوند. | معمولا طی سال‌ها |
کتواسیدوز دیابتی در کودکان چیست؟
وقتی بدن انسولین کافی ندارد، به‌جای قند، چربی می‌سوزاند و سوختن چربی ماده‌ای به نام کتون می‌سازد. اگر کتون‌ها در خون زیاد شوند، کتواسیدوز دیابتی پیش می‌آید؛ یک اورژانس پزشکی که کودک را به انسولین و سرم وریدی در اورژانس یا مراقبت ویژه‌ی اطفال نیازمند می‌کند. در کودکان، علائم اولیه‌ی دیابت نوع ۱ نیز می‌توانند از نشانه‌های کتواسیدوز باشند و عفونت و استرس خطر آن را بیشتر می‌کنند.
تشخیص دیابت در کودکان
تشخیص دیابت در کودکان، با استفاده از آزمایش خون و طبق استانداردهای مشخصی انجام می‌شود.
| آزمایش | طبیعی | پیش دیابت | دیابت |
|---|---|---|---|
| قند خون ناشتا (دست‌کم ۸ ساعت ناشتا) | کمتر از 100 | ۱۰۰ تا ۱۲۵ | ۱۲۶ یا بالاتر |
| A1C (میانگین قند ۲ تا ۳ ماه) | کمتر از ۵.۷ درصد | ۵.۷ تا ۶.۴ درصد | ۶.۵ درصد یا بالاتر |
| تست تحمل گلوکز (۲ ساعت پس از نوشیدنی شیرین) | کمتر از 140 | ۱۴۰ تا ۱۹۹ | ۲۰۰ یا بالاتر |
| قند خون تصادفی | - | - | ۲۰۰ یا بالاتر همراه با علائم |
تشخیص دیابت نوع1 و نوع2
این آزمایش‌ها نوع دیابت را مشخص نمی‌کنند. برای تشخیص نوع ۱، پزشک آزمایش آنتی‌بادی درخواست می‌کند و اگر نوع مبهم بماند، آزمایش C-peptide میزان انسولین ساخته‌شده را نشان می‌دهد. اگر خواهر، برادر یا پدر و مادر کودک دیابت نوع ۱ دارند، این آزمایش ممکن است حتی بدون علامت پیشنهاد شود.
درمان دیابت در کودکان
دیابت معمولا درمان قطعی ندارد، اما قابل مدیریت است. هدف این است که قندخون بیشتر نزدیک محدوده‌ی هدفی بماند که پزشک برای کودک تعیین می‌کند.
درمان دیابت نوع1
- انسولین: پایه درمان است و با چند تزریق روزانه یا پمپ انسولین داده می‌شود.
- پایش قند: با دستگاه قندخون چند بار در روز، یا با پایشگر پیوسته که شبانه روز قند را دنبال می‌کند و برای بالا و پایین رفتن آن هشدار می‌دهد.
- تغذهی: خانواده کربوهیدارت همراه با غذا، باعث می‌شود تا دوز انسولین با غذا هماهنگ شود.
درمان دیابت نوع2
تغذیه‌ی سالم، فعالیت بدنی منظم و رسیدن به وزن مناسب پایه‌ی درمان است و اگر کافی نباشد، پزشک داروی خوراکی یا انسولین تجویز می‌کند. برای هر دو نوع، دست‌کم ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی در روز به کنترل بیماری کمک می‌کند.
افت قندخون
اگر انسولین بیش از نیاز باشد، قند خون بیش از حد پایین می‌آید؛ کودک دچار لرزش، تپش قلب، تهوع، خستگی و ضعف می‌شود و در موارد شدید ممکن است بیهوش شود.
مدیریت دیابت کودک در مدرسه و نقش والدین
کودک مبتلا بخش بزرگی از روز را در مدرسه می‌گذراند؛ همان‌جا باید قندش بررسی شود، غذایش با انسولین هماهنگ باشد و افت قند زود شناخته شود. بنابراین نیاز است که بیماری کودک، زمان بررسی قند و نشانه‌های افت قند را با معلم و مربی بهداشت در میان گذاشته شود.
نقش والدین:
- سال‌های اول: والدین انسولین می‌زنند و قند را اندازه می‌گیرند.
- پس از 7 سالگی: بیشتر کودکان مهارت دستی کافی دارند تا با نظارت بزرگسالان خودشان انسولین بزنند و قند را چند بار در روز اندازه بگیرند.
- همیشه: نظارت والدین برای کنترل بیماری طبق دستور پزشک تا بزرگسالی ادامه دارد.
- سلامت روان: استرس مراقبت از دیابت می‌تواند به اضطراب و افسردگی دامن بزند؛ از پزشک کودک بخواهید گروه والدین معرفی کند.
عوارض دیابت در کودکان
قند خون بالا در طول سال‌ها به قلب و رگ‌ها، اعصاب، کلیه‌ها، چشم‌ها و استخوان‌ها آسیب می‌زند. در کودکان مبتلا به نوع ۲، عوارض ممکن است سریع‌تر و شدیدتر از بزرگسالان باشند.
همچنین کودکان مبتلا به دیابت نوع1 بیشتر در معرض بیماری‌های تیروئید و سلیاک هستند و پزشک ممکن است آزمایشات مربوط به تشخیص این بیماری‌ها را پیشنهاد کند.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
دوز انسولین کودک را خودسرانه تغییر ندهید. در صورت داشتن هریک از علائم زیر، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- خستگی یا خواب‌آلودگی شدید
- بوی میوه مانند دهان
- مشکل در تنفس
- درد شکم، تهوع یا استفراغ
- غش کردن به دلیل کم‌آبی
- افت قند خون شدید که با بیهوشی همراه است.
تشنگی شدید، پرادراری، شب‌ادراری دوباره یا لاغر شدن بی‌دلیل را در اولین فرصت با پزشک کودک در میان بگذارید.
چشم‌انداز دیابت در کودکان
دیابت همراه مادام‌العمر کودک است، اما با کنترل درست، او می‌تواند سالم بماند و زندگی عادی داشته باشد. یک تحقیق بزرگ نشان داد نگه داشتن قند نزدیک به حد طبیعی، خطر عوارض چشم، کلیه و اعصاب را به‌شدت کم می‌کند.
برای دیابت نوع ۱ هنوز راه پیشگیری ثابت‌شده‌ای نیست، اما یک داروی ایمنی‌درمانی جدید می‌تواند در افراد پرخطر با دو یا چند آنتی‌بادی مثبت، شروع علائم را به تاخیر بیندازد. برای دیابت نوع ۲، تغذیه‌ی سالم و فعالیت بدنی به‌عنوان یک تلاش خانوادگی، از کودک و بزرگسالان خانواده محافظت می‌کند.