بیماریفوق تخصص غدد
دیابت بارداری چیست و چه علائمی دارد؟
دیابت بارداری نوعی افزایش قند خون است که در دوران بارداری شناسایی می‌شود و معمولا پیش از آن، دیابت شناخته‌شده‌ای وجود نداشته است. این وضعیت اغلب در نیمه دوم بارداری تشخیص داده می‌شود و بسیاری از مادران هیچ علامت مشخصی ندارند. به همین دلیل، انجام آزمایش قند بارداری حتی در صورت نداشتن علامت اهمیت دارد. در این مقاله از چمه می‌خوانید دیابت بارداری چرا ایجاد می‌شود، آزمایش آن چه زمانی انجام می‌شود، اعداد آزمایش چه معنایی دارند و چه مراقبت‌هایی تا پس از زایمان لازم است. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با دیابت بارداری مواجه هستید و یا علائم آن را دارید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۹ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
دیابت بارداری چیست؟
در دوران بارداری، براثر هورمون‌های جفت و تغییرات طبیعی بدن، حساسیت سلول‌ها نسبت به انسولین کمتر می‌شود. انسولین هورمونی است که به بدن کمک می‌کند تا از قند خون برای تولید انرژی استفاده کند. در شرایطی که سلول‌ها به انسولین پاسخ کمتری بدهند، لوزالمعده معمولا با ساخت انسولین بیشتر این تغییر را جبران می‌کند؛ اما اگر انسولین کافی تولید نشود، قند خون افزایش می‌یابد.
این وضعیت با دیابت نوع ۲ یکسان نیست. هرچند مقاومت به انسولین در هر دو نقش دارد، معیارهای تشخیص و مراقبت در بارداری متفاوت‌اند. همچنین اگر در ابتدای بارداری قند خون در محدوده دیابت آشکار باشد، پزشک احتمال وجود دیابت از پیش بارداری را نیز بررسی می‌کند.
علائم دیابت بارداری
دیابت بارداری در بسیاری از مادران بدون علامت است. گاهی نشانه‌های زیر مشاهده می‌شود، اما این علائم ممکن است در بارداری طبیعی نیز وجود داشته باشند:
- تشنگی بیشتر از معمول: احساس نیاز مکرر به نوشیدن آب.
- تکرر ادرار: افزایش دفعات دفع ادرار، حتی بیشتر از تغییرات معمول بارداری
- خستگی غیرعادی: احساس ضعف یا کمبود انرژی که علت‌های مختلفی دارد.
- تاری دید: تغییر موقت وضوح بینایی که نیازمند بررسی پزشکی است.
داشتن یا نداشتن این علائم، دیابت بارداری را ثابت یا رد نمی‌کند. تشخیص با آزمایش مناسب و ارزیابی پزشک انجام می‌شود؛ بنابراین غربالگری را صرفا به دلیل احساس سلامتی به تعویق نیندازید.
نمی‌دانید علائمتان به چه چیزی اشاره دارد؟
تشنگی غیرعادی، تکرر ادرار یا خستگی غیرمعمول دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، می‌توانید علائم خود را بررسی کنید، با علت‌های احتمالی آن‌ها آشنا شوید و برای مراجعه به پزشک مناسب راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علت دیابت بارداری چیست؟
دیابت بارداری معمولا نتیجه ترکیبی از تغییرات هورمونی بارداری و زمینه فردی است. از مهم‌ترین عوامل افزایش احتمال ابتلا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سابقه دیابت بارداری: ابتلا به دیابت بارداری در یکی از بارداری‌های قبلی
- سابقه خانوادگی دیابت: ابتلای پدر، مادر، خواهر یا برادر به دیابت، به‌ویژه نوع 2
- اضافه وزن پیش از بارداری: به‌ویژه همراه با تجمع چربی شکمی
- کم‌تحرکی یا سابقه پیش دیابت: شرایطی که ممکن است با مقاومت به انسولین همراه باشند.
- سندرم تخمدان پلی‌کیستیک: یکی از شرایط مرتبط با افزایش احتمال اختلال قند خون
- افزایش سن مادر: احتمال ابتلا با افزایش سن بیشتر می‌شود.
وجود این عوامل به معنای ابتلای قطعی نیست. از طرف دیگر، مادرانی که هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای ندارند نیز ممکن است به دیابت بارداری مبتلا شوند. به همین دلیل، تصمیم درباره آزمایش باید در چارچوب مراقبت‌های دوران بارداری انجام شود.
آزمایش دیابت بارداری چه زمانی و چگونه انجام می‌شود؟
معمولا برای افرادی که از قبل دیابت شناخته شده ندارند، غربالگری دیابت بارداری بین هفته‌های 24 تا 28 انجام می‌شود. در صورتی که فرد عوامل خطر را داشته باشد، ممکن است پزشک در اولین مراجعه یا اوایل بارداری نیز وضعیت قند خون را بررسی کند.
آزمایش بارداری با دو روش رایج انجام می‌شود. این روش‌ها مقدار گلوکز و معیار تشخیصی یکسانی ندارند، بنابراین برای تفسیر جواب، ابتدا باید مشخص شود آزمایش ۵۰، ۷۵ یا ۱۰۰ گرمی انجام شده است.
تست قند 75 گرمی بارداری: روش یک مرحله‌ای
در این روش، فرد پس از حداقل هشت ساعت ناشتایی، محلول حاوی ۷۵ گرم گلوکز می‌نوشد و قند خون در حالت ناشتا، یک ساعت و دو ساعت بعد اندازه‌گیری می‌شود.
| زمان اندازه‌گیری | محدوده تشخیصی دیابت بارداری |
|---|---|
| قند ناشتا | ۹۲ mg/dL یا بیشتر |
| یک ساعت بعد | ۱۸۰ mg/dL یا بیشتر |
| دو ساعت بعد | ۱۵۳ mg/dL یا بیشتر |
در روش یک‌مرحله‌ای، برابر بودن یا بالاتر رفتن حتی یکی از این سه مقدار می‌تواند برای تشخیص دیابت بارداری کافی باشد. پزشک نتیجه را با توجه به شرایط آزمایش و سن بارداری بررسی می‌کند.
آزمایش ۵۰ و ۱۰۰ گرمی بارداری: روش دومرحله‌ای
در برخی مراکز، ابتدا آزمایش غربالگری ۵۰ گرمی بدون نیاز به ناشتایی انجام می‌شود. اگر قند خون یک ساعت بعد به حد تعیین‌شده مرکز برسد ــ معمولا ۱۳۰، ۱۳۵ یا ۱۴۰ mg/dL ــ پزشک آزمایش تشخیصی ۱۰۰ گرمی ناشتا را درخواست می‌کند.
در یکی از روش‌های رایج تفسیر آزمایش ۱۰۰ گرمی (Carpenter–Coustan)، حدود زیر به کار می‌روند:
| زمان اندازه‌گیری در آزمایش 100 گرمی | حد غیرطبیعی |
|---|---|
| ناشتا | ۹۵ mg/dL یا بیشتر |
| یک ساعت بعد | ۱۸۰ mg/dL یا بیشتر |
| دو ساعت بعد | ۱۵۵ mg/dL یا بیشتر |
| سه ساعت بعد | ۱۴۰ mg/dL یا بیشتر |
در این روش معمولا وجود دو عدد غیرطبیعی معیار تشخیص است؛ بااین‌حال برخی راهنماها و مراکز ممکن است یک نتیجه بالا را نیز ملاک قرار دهند. نتیجه آزمایش ۵۰ گرمی به‌تنهایی معادل تشخیص قطعی نیست و اعداد آزمایش ۷۵ و ۱۰۰ گرمی نباید با هم جابه‌جا شوند.
آزمایش HbA1c نیز ممکن است بنا به تشخیص پزشک درخواست شود، اما به‌طور معمول جایگزین آزمون غربالگری دیابت بارداری در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ نیست.
تشخیص دیابت بارداری و تصمیم درمانی باید توسط پزشک یا تیم مراقبت بارداری انجام شود؛ زیرا آستانه‌های بارداری با افراد غیرباردار تفاوت دارند.
نتیجه‌ی آزمایشتان را جدی بگیرید.
اگر معنی اعداد و اصطلاحات برگه نتیجه آزمایش برایتان روشن نیست، می‌توانید از ابزار تفسیر آزمایش خون استفاده کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
دیابت بارداری چه عوارضی برای مادر و جنین دارد؟
بالا ماندن قندخون ممکن است باعث افزایش برخی خطرات دوران بارداری و زایمان شود؛ اما ابتلا به دیابت بارداری الزاما به معنای آسیب حتمی به جنین نیست. تشخیص و کنترل مناسب قندخون در کاهش این خطرات نقش مهمی دارد.
- برای جنین و نوزاد: رشد بیش از حد و وزن بالای هنگام تولد، دشوار شدن زایمان، احتمال تولد زودرس و افت قند خون پس از تولد.
- برای مادر: افزایش احتمال فشار خون بارداری و پره‌اکلامپسی، زایمان سزارین در بعضی شرایط و ابتلا به دیابت نوع ۲ در سال‌های آینده.
پزشک ممکن است بر اساس وضعیت قند و رشد جنین، سونوگرافی یا مراقبت بیشتری توصیه کند. تعداد و زمان این بررسی‌ها برای همه مادران یکسان نیست.
درمان دیابت بارداری چگونه انجام می‌شود؟
درمان دیابت بارداری با هدف حفظ سلامت مادر و جنین انجام می‌شود که معمولا شامل تنظیم تغذیه، فعالیت بدنی ایمن، اندازه‌گیری منظم قندخون و در صورت نیاز درمان دارویی است. برنامه مراقبت باید متناسب با سن بارداری، وضعیت رشد جنین، نتیجه آزمایش‌ها و شرایط فرد تنظیم شود.
تغذیه و رژیم دیابت بارداری
در دیابت بارداری حذف کامل نان، برنج، میوه یا سایر منابع کربوهیدرات توصیه نمی‌شود. بدن مادر و جنین به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد. آنچه اهمیت دارد مقدار کربوهیدرات، کیفیت غذا و تقسیم مناسب وعده‌ها در طول روز است.
برای غذاهای رایج ایرانی، می‌توان مقدار نان یا برنج را متناسب با برنامه غذایی تنظیم کرد و آن‌ها را همراه سبزی‌ها و منابع پروتئینی مناسب مصرف کرد. کاهش نوشیدنی‌های شیرین و پرهیز از رژیم‌های سخت و خودسرانه معمولا انتخاب مناسب‌تری هستند. پیشنهاد می‌شود برنامه غذایی با راهنمایی پزشک یا متخصص تغذیه آشنا با دیابت بارداری تهیه شود.
فعالیت بدنی و اندازه‌گیری قند خون
فعالیت بدنی سبک یا متوسط، مانند پیاده‌روی متناسب با وضعیت بارداری، می‌تواند به کنترل قند کمک کند؛ اما مناسب بودن ورزش به شرایط مادر بستگی دارد. اگر پزشک محدودیت فعالیت تعیین کرده است، نباید خودسرانه برنامه ورزشی را شروع یا شدیدتر کرد.
پزشک ممکن است از مادر بخواهد قند خون را در حالت ناشتا و یک یا دو ساعت پس از شروع غذا اندازه‌گیری و ثبت کند. بررسی روند چندروزه قند، برای تصمیم‌گیری درمانی مفیدتر از قضاوت بر اساس یک عدد جداگانه است.
آیا دیابت بارداری به دارو نیاز دارد؟
در برخی مادران، تغذیه و فعالیت مناسب برای رسیدن به قند هدف کافی نیست. در این شرایط، پزشک ممکن است درمان دارویی یا تزریقی را تجویز کند. انتخاب درمان در بارداری به بررسی دقیق سلامت مادر و جنین نیاز دارد. هیچ دارویی را بدون نظر پزشک شروع، قطع یا تغییر ندهید.
دیابت بارداری پس از زایمان
در بسیاری از مادران، پس از تولد نوزاد و تغییر سطح هورمون‌های بارداری، قند خون کاهش می‌یابد و ممکن است به محدوده طبیعی برگردد. بااین‌حال، طبیعی شدن قند پس از زایمان به معنای پایان نیاز به پیگیری نیست.
طبق استاندارد، معمولا ۴ تا ۱۲ هفته پس از زایمان آزمایش تحمل گلوکز ۷۵ گرمی برای بررسی وضعیت قند توصیه می‌شود. پس از آن نیز، حتی با نتیجه طبیعی، غربالگری هر یک تا سه سال اهمیت دارد؛ زیرا سابقه دیابت بارداری احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را در آینده افزایش می‌دهد.
اگر برای بارداری دیگری برنامه دارید، بهتر است پیش از بارداری بعدی درباره وضعیت قند خون با پزشک صحبت کنید. احتمال تکرار دیابت بارداری وجود دارد، اما قطعی نیست.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
اگر نتیجه آزمایش قندتان غیرطبیعی است، بدون تاخیر با پزشک یا تیم مراقبت بارداری تماس بگیرید و درمان یا رژیم بسیار محدود کننده را خودسرانه آغاز نکنید.
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، ارزیابی فوری پزشکی یا تماس با اورژانس 115 پیشنهاد می‌شود:
- کاهش حرکت جنین نسبت به الگوی معمول آن، در زمانی که حرکات جنین قابل پیگیری است.
- خونریزی واژینال، درد شدید شکم یا درد شدید و مداوم زیر دنده‌ها.
- سردرد شدید و مداوم، تاری دید ناگهانی یا اختلال بینایی که ممکن است نشانه عوارض جدی بارداری باشند.
- استفراغ مداوم، ناتوانی در نوشیدن مایعات، گیجی، کاهش هوشیاری یا تنفس غیرعادی.
چشم‌انداز دیابت بارداری
دیابت بارداری در بسیاری از مادران با پیگیری منظم، تغذیه مناسب، فعالیت ایمن و در صورت نیاز درمان دارویی، قابل‌کنترل است. بیشتر مادرانی که به‌موقع تحت مراقبت قرار می‌گیرند، می‌توانند بارداری سالم‌تری را پشت سر بگذارند. تشخیص دیابت بارداری به معنای بروز قطعی مشکل برای مادر یا نوزاد نیست.
میزان قند خون و نیاز به درمان ممکن است با پیشرفت بارداری تغییر کند؛ بنابراین حتی پس از رسیدن به اعداد مناسب، انجام آزمایش‌ها و مراجعه‌های برنامه‌ریزی‌شده اهمیت دارد. پزشک بر اساس وضعیت مادر و رشد جنین، زمان و نوع مراقبت‌ها را تعیین می‌کند.
قند خون بسیاری از مادران پس از زایمان طبیعی می‌شود، اما احتمال دیابت بارداری در حاملگی‌های بعدی و دیابت نوع ۲ در آینده بیشتر است. آزمایش ۴ تا ۱۲ هفته پس از زایمان و بررسی دوره‌ای قند خون بخش مهمی از مراقبت طولانی‌مدت محسوب می‌شود.