بیماریفوق تخصص غدد
پیش دیابت چیست؟ قند مرزی و راه‌های پیشگیری
پیش دیابت وضعیتی است که در آن قند خون از حد طبیعی بالاتر می‌رود، اما هنوز به محدوده دیابت نمی‌رسد. این وضعیت اغلب نشانه مشخصی ندارد و بسیاری از افراد تنها با انجام آزمایش متوجه آن می‌شوند. در این مقاله، محدوده قندخون و HbA1c در پیش دیابت، عوامل خطر، روش‌های تشیخص و تغییراتی را که می‌توانند احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 را کاهش دهند، بررسی می‌کنیم. اگر قندخون ناشتا یا نتیجه HbA1c شما در محدوده مرزی قرار گرفته، سابقه دیابت در خانواده دارید یا می‌خواهید بدانید چگونه می‌توان احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 را کاهش داد، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم در راستای افزایش آگاهی عمومی این مطلب را تهیه کرده است.
- ۸ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
پیش دیابت چیست و چه تفاوتی با دیابت دارد؟
وقتی غذا می‌خوریم، بخشی از مواد غذایی به گلوکز تبدیل می‌شود. هورمون انسولین به سلول‌ها کمک می‌کند از این قند استفاده کنند. در بسیاری از افراد مبتلا به پیش‌دیابت، سلول‌ها به انسولین کمتر پاسخ می‌دهند؛ وضعیتی که به آن مقاومت به انسولین می‌گویند. لوزالمعده مدتی با تولید انسولین بیشتر این مشکل را جبران می‌کند، اما اگر این جبران کافی نباشد، قند خون بالا می‌رود.
تفاوت اصلی پیش‌دیابت با دیابت نوع ۲ در محدوده نتایج آزمایش است. قند خون در پیش‌دیابت بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به آستانه تشخیص دیابت نرسیده است. بااین‌حال، پیش‌دیابت فقط یک عدد روی برگه آزمایش نیست؛ این وضعیت می‌تواند با افزایش احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ و مشکلات قلبی‌عروقی همراه باشد.
پیش‌دیابت به معنی ابتلای حتمی به دیابت در آینده نیست. قند خون بعضی افراد با اصلاح سبک زندگی به محدوده طبیعی بازمی‌گردد و در بعضی دیگر برای مدتی ثابت می‌ماند. به همین دلیل، شناسایی زودهنگام آن اهمیت دارد.
قندخون پیش دیابت چند است؟
برای تشخیص پیش‌دیابت معمولا از آزمایش قند خون ناشتا، HbA1c یا تست تحمل گلوکز خوراکی استفاده می‌شود. هر آزمایش بخش متفاوتی از وضعیت قند خون را نشان می‌دهد و ممکن است نتایج آن‌ها همیشه با یکدیگر مطابقت نداشته باشند.
| نوع آزمایش | محدوده طبیعی | پیش دیابت | دیابت |
|---|---|---|---|
| قند خون ناشتا(FBS یا FPG) | کمتر از ۱۰۰ mg/dL | ۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL | ۱۲۶ mg/dL یا بیشتر |
| هموگلوبین A1c | کمتر از ۵٫۷٪ | ۵٫۷ تا ۶٫۴٪ | ۶٫۵٪ یا بیشتر |
| قندخون دو ساعت پس از تست تحمل گلوکز 75 گرمی | کمتر از ۱۴۰ mg/dL | ۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL | ۲۰۰ mg/dL یا بیشتر |
اعداد بالا برای بزرگسالان غیرباردار و در شرایط استاندارد آزمایشگاهی کاربرد دارند. تشخیص دیابت در فرد بدون علائم واضح، معمولا به تایید نتیجه با آزمایش دیگری نیاز دارد. همچنین عدد قند خون به‌دست‌آمده از دستگاه خانگی به‌تنهایی برای تشخیص پیش‌دیابت یا دیابت کافی نیست.
آیا قند خون ناشتا 110 یا 120 به معنای پیش دیابت است؟
اگر قند خون ناشتا در آزمایش معتبر ۱۱۰ یا ۱۲۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد، در محدوده پیش‌دیابت قرار می‌گیرد؛ البته پزشک باید شرایط انجام آزمایش، سابقه فرد و نتایج قبلی را هم بررسی کند. قند خون ناشتا به‌طور معمول پس از دست‌کم هشت ساعت ناشتایی اندازه‌گیری می‌شود. مصرف بعضی داروها، بیماری حاد و عوامل دیگر می‌توانند نتیجه را تحت تاثیر قرار دهند.
نتیجه‌ی آزمایشتان را جدی بگیرید.
اگر قند خون ناشتا یا HbA1c شما در محدوده مرزی قرار گرفته است، با ابزار تفسیر آزمایش خون چمه می‌توانید اطلاعات بیشتری درباره نتیجه آزمایش خود به دست آورید.
علائم پیش دیابت
معمولا پیش دیابت بدون علامت است. بسیاری از افراد احساس می‌کنند کاملا سالم‌اند و تنها در آزمایش دوره‌ای یا بررسی یک مشکل دیگر از قند خون مرزی خود مطلع می‌شوند.
گاهی تیرگی و ضخیم شدن پوست در نواحی مانند پشت گردن یا زیر بغل، که آکانتوز نیگریکانس نام دارد، با مقاومت به انسولین همراه است. وجود این تغییر پوستی به معنی تشخیص قطعی پیش‌دیابت نیست، اما می‌تواند دلیلی برای بررسی عوامل خطر متابولیک باشد.
خستگی، گرسنگی یا خواب‌آلودگی پس از غذا نیز نشانه اختصاصی پیش‌دیابت نیستند. این مشکلات علت‌های متعددی دارند و نمی‌توان از روی آن‌ها درباره قند خون قضاوت کرد.
چه علائمی ممکن است نشانه دیابت باشند و نه پیش دیابت؟
اگر این نشانه‌ها را دارید، بهتر است برای آزمایش و ارزیابی پزشکی اقدام کنید و آن‌ها را صرفا به قند مرزی نسبت ندهید:
- تشنگی غیرعادی و خشکی دهان
- ادرار مکرر، به خصوص در طول شب
- کاهش وزن بدون دلیل
- تاری دید
- عفونت‌های مکرر یا دیر خوب شدن زخم‌ها
چه کسانی بیشتر در معرض دیابت هستند؟
پیش دیابت می‌تواند در افراد با وزن طبیعی نیز ایجاد شود، اما احتمال آن در برخی گروه‌ها بیشتر است:
- اضافه وزن یا چاقی: به‌ویژه تجمع چربی در ناحیه شکم.
- سابقه خانوادگی: ابتلای اعضای خانواده به دیابت نوع 2.
- کم‌تحرکی: فعالیت بدنی ناکافی و نشستن طولانی مدت
- افزایش سن
- سابقه دیابت بارداری
- سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS): به خصوص اگر با مقاومت به انسولین همراه باشد.
- فشار خون بالا یا اختلال چربی خون
- مصرف برخی داروها که باعث افزایش قند خون می‌شوند.
وجود یک عامل خطر به این معنی نیست که حتما پیش‌دیابت دارید. در مقابل، نداشتن عوامل خطر شناخته‌شده هم آن را به‌طور کامل رد نمی‌کند. تصمیم برای غربالگری بر اساس سن، وزن، سابقه پزشکی و مجموعه عوامل خطر گرفته می‌شود.
نحوه تشخیص پیش دیابت
برای تشخیص پیش دیابت، پزشک ابتدا علاوه بر نتیجه آزمایش، شرح‌حال و وضعیت جسمانی فرد را بررسی می‌کند. گاهی پزشک برای تشخیص قطعی، تکرار آزمایش یا تست تحمل گلوکز خوراکی را توصیه می‌کند:
- FBS: قند خون را در یک زمان مشخص، پس از ناشتایی اندازه می‌گیرد.
- HbA1C: تصویری از میانگین تقریبی قند خون طی دو تا سه ماه گذشته ارائه می‌دهد و به‌تنهایی به ناشتایی نیاز ندارد.
- تست تحمل گلوکز: نشان می‌دهد بدن پس از دریافت مقدار مشخصی گلوکز چگونه قند خون را تنظیم می‌کند.
ممکن است FBS طبیعی باشد اما HbA1c در محدوده پیش‌دیابت قرار بگیرد، یا برعکس. این اختلاف لزوما خطای آزمایشگاه نیست. پزشک با توجه به شرایط فرد تصمیم می‌گیرد کدام آزمایش تکرار شود یا آیا بررسی دیگری لازم است.
در برخی شرایط، از جمله بعضی انواع کم‌خونی، اختلالات هموگلوبین، خونریزی یا انتقال خون اخیر، HbA1c ممکن است تصویر دقیقی از قند خون ارائه ندهد. همچنین معیارهای غربالگری و تشخیص دیابت بارداری متفاوت‌اند و نباید جدول بالا را بدون نظر پزشک برای بارداری به کار برد.
توجه شود در دوران بارداری، روش غربالگری و معیارهای تشخیص دیابت بارداری متفاوت است و نباید نتیجه آزمایش را بر اساس جدول معمول پیش دیابت، تفسیر کرد.
نمی‌دانید علائمتان به چه چیزی اشاره دارد؟
اگر نگران ابتلا به دیابت هستید یا نشانه‌هایی دارید که علتشان را نمی‌دانید، ابزار تحلیل علائم چمه به شما کمک می‌کند اطلاعات اولیه‌ای درباره وضعیت خود بدست آورید.
درمان پیش دیابت
در درمان پیش دیابت، هدف اصلی کاهش احتمال پیشرفت به دیابت نوع 2 و بهبود سلامت قلب و عروق است. معمولا اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی منظم، مدیریت وزن و پیگیری آزمایش‌ها مهم‌ترین اقدامات هستند. البته توجه شود که این تغییرات باید در جهت تغییر در عادات روزمره انجام شده و قابل اجرا باشند.
در بزرگسالانی که دارای اضافه وزن هستند، برای جلوگیری از دیابت، پیشنهاد می‌شود حدود 5 تا 7 درصد وزن اولیه را کم کنند و حداقل 150 دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته داشته باشند. البته این هدف برای تمام افراد یکسان نبوده و باید با شرایط جسمی و نظر پزشک تنظیم شود.
آیا برای پیش دیابت باید دارو مصرف کنیم؟
همه افراد مبتلا به پیش‌دیابت به دارو نیاز ندارند. در بسیاری از موارد، نخستین اقدام، برنامه منظم تغییر سبک زندگی است. بااین‌حال، پزشک ممکن است برای برخی بزرگسالان در معرض خطر بالاتر، دارو تجویز کند؛ به‌ویژه در افراد جوان‌تر با چاقی شدید، قند خون یا HbA1c بالاتر در محدوده پیش‌دیابت یا سابقه دیابت بارداری.
خواب کافی، ترک سیگار و کنترل فشار خون و چربی خون نیز بخشی از مراقبت کلی سلامت هستند. اگر خرخر شدید یا خواب‌آلودگی قابل‌توجه روزانه دارید، درباره بررسی اختلالات خواب با پزشک صحبت کنید.
قبل از تجویز برخی داروها، پزشک ابتدا وضعیت کلیه، بیماری‌های همراه، داروهای دیگر و احتمال عوارض را بررسی می‌کند. دارو جایگزین تغذیه مناسب و فعالیت بدنی نیست.
تغذیه مناسب در پیش دیابت
در پیش‌دیابت لازم نیست همه کربوهیدرات‌ها حذف شوند. آنچه اهمیت دارد، مقدار غذا، کیفیت کربوهیدرات و ترکیب وعده‌هاست. برای شروع، این تغییرات معمولا عملی‌تر از رژیم‌های سخت هستند:
- نوشیدنی‌ها: آب یا نوشیدنی بدون قند را جایگزین نوشابه، شربت و آبمیوه‌های شیرین کنید.
- نان و برنج: مقدار مصرف را متناسب با نیاز خود تنظیم کنید و در صورت امکان از غلات کامل و نان سبوس‌دار استفاده کنید.
- سبزیجات: در وعده‌های اصلی، سهم بیشتری به سبزیجات غیرنشاسته‌ای بدهید.
- پروتئین: تخم‌مرغ، ماهی، مرغ، حبوبات یا منابع پروتئینی مناسب را در کنار کربوهیدرات مصرف کنید.
- میان‌وعده: میوه کامل را به آبمیوه ترجیح دهید؛ مغزها را نیز در مقدار متعادل مصرف کنید.
- خوراکی‌های شیرین: مصرف شیرینی، بیسکویت، کیک و تنقلات بسیار فرآوری‌شده را محدود کنید.
برای مثال، یک وعده برنج با مقدار متناسب، خوراک مرغ و سالاد انتخاب مناسب‌تری از بشقاب بزرگی از برنج به‌تنهایی است. عسل و خرما هم قند دارند و مصرف آن‌ها باید متعادل باشد. اگر بیماری دیگری دارید یا دارو مصرف می‌کنید، برنامه غذایی باید با شرایط شما هماهنگ شود.
تاثیر ورزش در کنترل پیش دیابت
فعالیت بدنی به بدن کمک می‌کند از گلوکز بهتر استفاده کند. لازم نیست از روز اول برنامه سنگینی داشته باشید. اگر مدتی کم‌تحرک بوده‌اید، می‌توانید با پیاده‌روی ده تا پانزده‌دقیقه‌ای شروع کنید و زمان آن را به‌تدریج افزایش دهید.
اگر بیماری قلبی، محدودیت حرکتی یا مشکل پزشکی مهمی دارید، درباره شدت فعالیت با پزشک مشورت کنید. هدف، برنامه‌ای است که بتوانید آن را ادامه دهید، نه چند جلسه ورزش سنگین و سپس رها کردن آن.
یک برنامه ساده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- پیاده روی تند یا فعالیت متوسط
- در صورت توان تمرین‌های قدرتی با توجه به شرایط جسمی
- امتناع از نشستن یا ایستادن طولانی مدت
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین تشیخص و درمان پزشکی نیست.
در صورتیکه که علائم زیر را مشاهده کردید، پیشنهاد می‌شود سریعا به اورژانس 115 مراجعه کنید، این علائم ممکن است با عوارض حاد و خطرناک افزایش قند خون همراه باشند:
- استفراغ مداوم
- درد شکم شدید
- تنفس سریع و عمیق
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
همچنین اگر نتیجه آزمایش شما در محدوده دیابت قرار گرفته است، آن را الزاما پیش‌دیابت تلقی نکنید و برای ارزیابی و تایید تشخیص، به پزشک مراجعه کنید.
چشم‌انداز پیش دیابت
پیش‌دیابت لزوما به دیابت نوع ۲ تبدیل نمی‌شود. با اصلاح سبک زندگی و پیگیری منظم قند خون می‌توان احتمال پیشرفت آن را کاهش داد.
پس از تشخیص پیش دیابت، افراد مبتلا معمولا باید حداقل سالی یک‌بار آزمایش قند خون یا HbA1c انجام دهند. بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است آزمایش را زودتر تکرار کند یا فشار خون، چربی خون و وزن را نیز بررسی کند.
پس از دریافت نتیجه آزمایش، اقدامات زیر توصیه می‌شود:
- مشورت با پزشک برای تشخیص عوامل خطر و ارزیابی نتیجه آزمایش
- اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی در صورت داشتن اضافه وزن
- پیگیری آزمایش‌های دوره‌ای برای ثبت تغییرات قند خون
حتی اگر قند خون به محدوده طبیعی بازگردد، ادامه عادت‌های سالم برای کاهش خطر ابتلا به دیابت اهمیت دارد.