بیماریفوق تخصص غدد
زخم پای دیابتی چیست و چگونه درمان می‌شود؟
زخم پای دیابتی، زخمی باز است که معمولا در کف پا یا روی انگشتان افراد مبتلا به دیابت ظاهر می‌شود. قند خون بالا در طولانی‌مدت باعث کاهش حس در پاها شده و خون‌رسانی به این اندام را کاهش می‌دهد؛ بنابراین زخم‌های ایجاد شده، درد ندارند و دیر بسته می‌شوند. با این‌حال، بیشتر این زخم‌ها قابل پیشگیری هستند و در صورتیکه که درمان سریع انجام شود، شانس خوبی برای بهبودی دارند. در این مقاله به علت، علائم، مراحل، درمان و مراقبت روزانه‌ی پا می‌پردازیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان به دیابت مبتلا هستید و نگران زخم یا بی‌حسی پاها هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۲ دقیقه مطالعه
- انتشار 4 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
زخم پای دیابتی چیست؟
زخم پای دیابتی به معنی از بین رفتن پوست پا، در ناحیه‌ی پایین‌تر از قوزک، باز شده و دست کم بخشی از لایه زیر پوست است. این نوع زخم با خراش ساده متفاوت است، و این حالت به دلیل این است که زخم در افراد دیابتی خود به خود بهبود نیافته و در صورتی که بدون درمان باقی بماند، عمیق‌تر می‌شود.
پای دیابتی در افراد مبتلا به بیماری دیابت، مجموعه‌ی آسیب عصب، رگ، پوست و گاهی استخوان پا است. البته ممکن است این مشکل در این افراد وجود داشته باشد، اما اگر زخمی ایجاد نشود، زخم پای دیابتی بوجود نمی‌آید؛ بنابراین پیشگیری در افراد دیابتی بسیار اهمیت دارد.
زخم پای دیابتی عارضه‌ی کمیابی نیست و شیوع بالایی دارد. حدود 15% افراد دیابتی در طول زندگی زخم پا پیدا می‌کنند و برآوردهای جدیدتر، این خطر را در کل عمر 19 تا 34 درصد می‌دانند.
چرا پای افراد دیابتی دیر خوب می‌شود؟
زخم پای دیابتی معمولا بر اثر بی‌حسی، خون‌رسانی کم و فشار یا ضربه‌ی کوچک و تکراری، مثل کفش تنگ یا سنگ‌ریزه‌ای که در کفش مانده است، بوجود می‌آید. این دو زخم در هر دو نوع دیابت، دیابت نوع 1 یا دیابت نوع 2، دیده می‌شود.
عوامل زیر باعث افزایش احتمال زخم را بیشتر می‌کنند:
- قند کنترل نشده: هرچه قند مدت طولانی‌تری بالا بماند، عصب و رگ پا بیشتر آسیب می‌بینند.
- سیگار: رگ‌ها را تنگ‌تر می‌کند و خون‌رسانی پا را کم می‌کند.
- پینه، میخچه و تغییر شکل پا: نقاطی می‌سازند که فشار روی آن‌ها جمع می‌شود.
- سابقه‌ی زخم یا قطع عضو: قوی‌ترین نشانه‌ی خطر زخم بعدی است.
- بیماری‌های همراه: ضعف بینایی، بیماری کلیه و فشار خون بالاتر از 140 روی 80
چرا زخم پای دیابتی درد ندارد؟
حدود نیمی از افراد دیابتی درجاتی از آسیب عصبی دارند که بیشتر در پا و ساق دیده می‌شود. این نوروپاتی دیابتی حس درد، گرما و سرما را کم می‌کند. پای بی‌حس مثل خانه‌ای با دزدگیر خاموش است: تاول حس نمی‌شود، سنگریزه‌ی داخل کفش ساعت‌ها پا را می‌خراشد و زخم بی‌سروصدا عمیق می‌شود.
کنترل قند اینجا مستقیما به پا ربط دارد. در یک مطالعه روی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، ماندن A1c بالای ۷ درصد به مدت دست‌کم ۳ سال خطر نوروپاتی را بالا برده بود؛ پس عدد آزمایش A1c فقط درباره‌ی قند نیست و به سلامت پای شما هم مربوط است.
چرا زخم دیابتی خوب نمی‌شود؟
دیابت به مرور رگ‌های پا را تنگ می‌کند. خون کمتر یعنی اکسیژن و مواد ترمیمی کمتر؛ در نتیجه زخم کند خوب می‌شود و عفونت راحت‌تر در آن جا می‌گیرد. اگر هنگام راه رفتن در ساق یا ران درد می‌گیرید و با ایستادن آرام می‌شود، موی انگشتان و ساق ریخته یا ناخن‌ها ضخیم و زرد شده‌اند، این‌ها را به پزشک بگویید؛ ممکن است نشانه‌ی کاهش خون‌رسانی پا باشند.
زخم پای دیابتی چه علائمی دارد؟
علائم زخم پای دیابتی اغلب بدون درد شروع می‌شود؛ بنابراین هنگامی که پا تقریبا بی‌حس است، برای پیشگیری نیاز به توجه بیشتری است. پیش از باز شدن زخم دیابتی، معمولا نشانه‌های زیر ظاهر می‌شوند:
- پینه‌ای که خون درون آن خشک شده: اغلب اولین نشانه‌ی زخمی است که زیر پینه پنهان شده است.
- یک نقطه‌ی گرم‌تر روی پا حس می‌شود: می‌تواند پیش‌درآمد تاول یا زخم باشد؛ افراد پرخطر با دماسنج پوستی این گرما را زودتر پیدا می‌کنند.
- تاول یا بریدگی که خوب نمی‌شود: زخمی که بعد از چند روز هنوز شروع به بهتر شدن نکرده است.
- قرمزی، تورم، تغییر رنگ، ترشح یا بوی بد: ترشح گاهی اول به شکل لکه روی جوراب دیده می‌شود.
محل زخم نیز می‌تواند علت زخم را مشخص کند: زخم‌هایی که از بی‌حسی می‌آیند بیشتر در کف پا و نقاطی که وزن را تحمل می‌کنند ظاهر می‌شوند و درد ندارند. زخم‌هایی که از کم‌خونی پا می‌آیند بیشتر روی پاشنه، نوک انگشتان یا بین آن‌ها دیده می‌شوند و اغلب شب‌ها درد دارند.
نشانه‌های عفونت زخم پای دیابتی چیست؟
این نوع عفونت معمولا شامل علائم زیر است:
- تغییر اطراف زخم: قرمزی، گرمی و تورم
- درد: بیشتر شدن درد یا سفتی اطراف زخم
- ترشح: ترشح بیشتر یا چرک، همراه با بوی بد
- علائم عمومی: تب یا لرز
- استخوان در ته زخم: احتمال عفونت استخوان زیاد است.
حدود ۶۰ درصد زخم‌های پای دیابتی در مسیر خود عفونی می‌شوند، اما هر زخمی عفونی نیست و تشخیص با پزشک است. در پای بی‌حس، کم بودن درد دلیل بی‌خطری نیست؛ عفونت ممکن است بدون درد پیش برود.
سیاه شدن پای دیابتی به چه معناست؟
سیاه شدن پوست پا یا انگشت معمولا نشانه‌ی گانگرن است؛ یعنی بافت به‌خاطر نرسیدن خون یا عفونت در حال مردن است. رنگ اغلب از قرمز به قهوه‌ای، بعد بنفش و در نهایت سبز مایل به سیاه تغییر می‌کند. پوست سرد و متورم، درد شدید یا بی‌حسی کامل، چرک بدبو و تب از نشانه‌های همراه آن‌اند. گانگرن مرطوب اورژانس جراحی است و بدون درمان می‌تواند کشنده باشد.
علائمتان را جدی بگیرید.
زخمی روی پایتان دارید که خوب نمی‌شود، یا جای زخم قرمز، گرم یا تیره شده است؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه.
زخم پای دیابتی چه عوارضی دارد؟
زخم پای دیابتی در صورتیکه زود دیده و درمان شوند، اغلب بسته می‌شوند. این شرایط زمانی خطرناک است که این زخم دیده نشده و یا بدون درمان باقی بماند:
- قطع عضو: بیشتر افرادی که زخم پای دیابتی می‌گیرند پایشان را از دست نمی‌دهند و فقط ۱۴ تا ۲۴ درصد به قطع عضو می‌رسند. اما از آن طرف، ۸۵ درصد قطع عضوهای ناشی از دیابت از یک زخم پا شروع شده‌اند و معمولا عفونتی که دیر درمان شده، زخم را به این مرحله می‌رساند.
- بازگشت زخم: بسته شدن زخم پایان کار نیست. ۲۵ تا ۴۴ درصد زخم‌ها ظرف یک سال برمی‌گردند و این عدد ظرف ۳ تا ۵ سال به ۵۰ تا ۶۵ درصد می‌رسد.
- خطر برای قلب: زخم پا اغلب نشان می‌دهد رگ‌های بدن آسیب دیده‌اند. در این افراد بیماری قلب و عروق شایع‌ترین علت مرگ است؛ پس کنترل فشار و چربی خون بخشی از درمان زخم است، نه کاری جدا از آن.
- پای شارکو: عارضه‌ای نادر که در آن استخوان‌های پای بی‌حس می‌شکنند یا جابه‌جا می‌شوند و پا ممکن است تغییر شکل دهد. با پای گرم، متورم و قرمز شروع می‌شود و باید فورا وزن از روی پا برداشته شود.
البته معمولا عوارض نام برده شده، در صورتیکه که درمان به موقع و در مسیر درست انجام شود، قابل پیشگیری هستند.
روش‌های تشخیص و درجه‌بندی زخم پای دیابتی
تشخیص زخم پای دیابتی با معاینه‌ی دقیق پا شروع می‌شود. پزشک در این معاینه به چهار سوال پاسخ می‌دهد و برنامه‌ی درمان بر اساس همین پاسخ‌ها تعیین می‌شود:
- آیا پا هنوز حس دارد؟ پزشک نوک یک رشته‌ی نایلونی نازک به نام مونوفیلامان را روی نقاط مختلف کف پا فشار می‌دهد. اگر تماسش را حس نکنید، یعنی حس محافظتی پا کاهش یافته است.
- آیا خون کافی به پا می‌رسد؟ لمس نبض‌های روی پا و پشت قوزک نشان می‌دهد جریان خون برای ترمیم زخم کافی است یا نه.
- زخم چقدر جدی است؟ اندازه، عمق و ظاهر زخم ثبت می‌شود تا در ویزیت‌های بعدی معلوم شود زخم رو به بهبود است یا نه.
- • عفونت تا کجا رفته؟ در زخم عمیق، عکس رادیولوژی یا MRI نشان می‌دهد عفونت به استخوان رسیده یا نه، و نمونه‌ی بافت میکروب عامل را مشخص می‌کند تا درمان درست انتخاب شود.
بعد از معاینه، زخم یک درجه می‌گیرد. رایج‌ترین مقیاس واگنر است که زخم را از ۰ تا ۵ می‌سنجد؛ هرچه عدد بالاتر، زخم عمیق‌تر و درمان فوری‌تر. در جدول زیر مراحل زخم پای دیابتی نوشته شده:
| درجه | وضعیت زخم به زبان ساده | نکته‌ی عملی |
|---|---|---|
| 0 | پوست سالم بدون زخم باز | مراقبت روزانه و معاینه طبق گروه خطر |
| 1 | زخم سطحی و کم‌عمق | مراجعه بدون تاخیر؛ برداشتن فشار و پانسمان |
| 2 | زخم عمیق | بررسی عمق زخم و عفونت |
| 3 | بخشی از استخوان دیده می‌شود | احتمال عفونت استخوان؛ عکس یا MRI |
| 4 | گانگرن جلوی پا، نزدیک انگشتان | اورژانس |
| 5 | گانگرن کل پا | اورژانس |
زخم پای دیابتی چگونه درمان می‌شود؟
درمان زخم پای دیابتی از پنج بخش اصلبی تشکیل می‌شودکه باید همزمان انجام شوند؛ اگر یکی از آن‌ها نادیده گرفته شود، زخم معمولا بسته نمی‌شود:
- برداشتن فشار (آفلودینگ): تا وقتی وزن بدن روی زخم است، زخم خوب نمی‌شود؛ کفش یا کفی مخصوص، گچ، عصا یا ویلچر برای همین تجویز می‌شوند.
- دبریدمان (پاک‌سازی زخم): پزشک بافت مرده و عفونی و پینه‌ی اطراف زخم را برمی‌دارد تا بافت سالم بتواند ترمیم شود.
- درمان عفونت: آنتی‌بیوتیک خوراکی یا وریدی بسته به شدت عفونت؛ عفونت شدید گاهی بستری در بیمارستان لازم دارد.
- بهبود جریان خون: اگر رگ‌های پا تنگ شده‌اند، باز کردن آن‌ها شرط بسته شدن زخم است.
- پانسمان مناسب و کنترل بیماری‌های همراه: پانسمانی که با نوع زخم جور باشد، همراه با کنترل قند، فشار و چربی خون. این کار تیمی است و متخصص غدد هم کنار پزشک متخصص پا قرار می‌گیرد.
قطع عضو آخرین گزینه است و فقط وقتی مطرح می‌شود که بافت زیادی از بین رفته یا عفونت جان بیمار را تهدید کند.
پماد برای درمان زخم دیابتی
هیچ پمادی به‌تنهایی زخم پای دیابتی را خوب نمی‌کند. راهنماهای بین‌المللی پای دیابتی پایه‌ی ترمیم را مراقبت استاندارد می‌دانند: برداشتن فشار از روی زخم، پاک‌سازی منظم زخم توسط پزشک، درمان عفونت و بهبود خون‌رسانی. پماد یا پانسمان ویژه فقط وقتی مطرح می‌شود که این مراقبت درست انجام شده باشد.
پانسمان پایه
پانسمان معمول زخم پای دیابتی باید ترشح زخم را جذب کند و محیط زخم را مرطوب نگه دارد؛ خشک و باز گذاشتن زخم توصیه نمی‌شود. راهنماها استفاده از کم‌هزینه‌ترین پانسمان مناسب را توصیه می‌کنند، چون پانسمان گران‌تر لزوما زخم را زودتر خوب نمی‌کند.
پمادهای رایج
بسیاری از بیماران سراغ پماد ضدعفونی‌کننده، عسل یا ترکیبات گیاهی می‌روند، اما پژوهش‌های معتبر نشان نداده‌اند که این‌ها زخم پای دیابتی را زودتر خوب کنند. همین موضوع درباره‌ی پانسمان‌های کلاژن و آلژینات و مصرف مکمل‌های ویتامین هم صدق می‌کند. اگر زخم عفونی است، درمان آن آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی با تجویز پزشک است و پماد ضدمیکروب جای آن را نمی‌گیرد.
اگر زخم با مراقبت استاندارد خوب نشد چیکار کنیم؟
در این شرایط، پزشک متخصص ممکن است درمان‌های تکمیلی را در نظر بگیرد؛ مثل نوعی پانسمان تخصصی برای برخی زخم‌های بدون عفونت که با وجود برداشتن درست فشار، دست‌کم ۲ هفته کوچک‌تر نشده‌اند، اکسیژن‌درمانی موضعی یا پرفشار، فرآورده‌های مشتق از جفت و وصله‌ای که از خون خود بیمار ساخته می‌شود. این درمان‌ها فقط مکمل مراقبت استاندارد هستند و انتخاب آن‌ها با پزشک است.
زخم پای دیابتی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
معمولا چند هفته تا چند ماه؛ مدت دقیق به اندازه و محل زخم، فشار روی آن، تورم، گردش خون و کنترل قند بستگی دارد. پزشک باید زخم را دست‌کم هر ۱ تا ۴ هفته ببیند. اگر زخم بعد از ۴ هفته درمان درست کمتر از نصف کوچک شده باشد، برنامه‌ی درمان باید بازنگری شود.
مراقبت از پای دیابتی
مراقبت روزانه‌ی پا موثرترین راه پیشگیری از زخم پای دیابتی است و بیشتر آن در خانه انجام می‌شود. این مراقبت سه بخش دارد:
1. وارسی روزانه
- هر روز کف پا، پاشنه ، لای انگشتان و اطراف ناخن‌ها را از نظر بریدگی، تاول، قرمزی، تورم یا ترشح بررسی کنید.
- اگر دیدن کف پا برایتان سخت است، از آینه کمک بگیرید یا از یکی از اعضای خانواده بخواهید پایتان را ببیند.
2. شست و شو و مراقبت از پوست
- • پاها را هر روز با آب ولرم و صابون ملایم بشویید. دمای آب را پیش از شست‌وشو با آرنج یا دماسنج بسنجید؛ نباید بیشتر از ۳۷ درجه باشد.
- پا را مدت طولانی در آب نخیسانید.
- پا را با حوله نرم، به ویژه لای انگشتان، کامل خشک کنید
- کرم مرطوب‌کننده را روی کف و پشت پا بزنید، اما نه لای انگشتان؛ رطوبت در این ناحیه زمینه‌ی عفونت قارچی را فراهم می‌کند.
- ناخن‌ها را صاف و نه خیلی کوتاه بگیرید و لبه‌ها را سوهان بزنید. اگر بینایی ضعیفی دارید یا حس پایتان کم شده، این کار را به فرد دیگری یا متخصص پا بسپارید.
3. محافظت از پا در برابر آسیب
- هیچ وقت پا برهنه راه نروید، حتی در خانه
- پینه، میخچه یا ناخن فرورفته را خودتان درمان نکنید. استفاده از تیغ، چسب یا محلول میخچه‌بر ممنوع است و درمان آن‌ها با پزشک یا متخصص پاست.
- از کیسه‌ی آب گرم، پد گرم‌کننده و نزدیک کردن پا به بخاری پرهیز کنید. اگر شب‌ها پایتان سرد می‌شود، جوراب بپوشید.
- جوراب را هر روز عوض کنید.
- هنگام نشستن پاها را روی هم نیندازید و در صورت امکان پاها را بالا بگذارید تا گردش خون بهتر شود.
- در صورت مصرف سیگار، سیگار را ترک کنید؛ سیگار جریان خون پا را کاهش می‌دهد.
هر چند وقت باید پا معاینه شود؟
هر فرد دیابتی دست‌کم سالی یک بار باید معاینه‌ی پا داشته باشد و هرچه خطر بیشتر باشد، فاصله‌ی معاینه‌ها کوتاه‌تر می‌شود:
| گروه خطر | یعنی چه | هر چند وقت معاینه شود |
|---|---|---|
| 0 | حس و خون رسانی پا طبیعی | سالی یکبار |
| 1 | کاهش حس یا کاهش خون رسانی | هر 6 تا 12 ماه |
| 2 | دو مورد از کاهش حس، کاهش خون‌رسانی و تغییر شکل پا | هر 3 تا 6 ماه |
| 3 | کاهش حس یا خون‌رسانی یا سابقه‌ی زخم، قطع عضو یا نارسایی کلیه | هر 1 الی 3 ماه |
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
هیچ پماد یا ترکیب خانگی را دون نظر پزشک روی زخم نگذارید.
در صورت داشتن هر یک از علائم زیر، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- قهوه‌ای، بنفش یا سبز مایل به سیاه شدن پوست پا یا انگشت
- زخمی که سیاه و بدبو شده یا چرک بدبو دارد.
- پست سرد و متورم با درد شدید یا بی‌حسی کامل
- تب، لرز، تنفس تند یا تپش قلب همراه با زخم پا
اگر پوست پا قرمز، گرم یا دردناک شده، پینه‌ای با خون خشک‌شده دارید، زخم بزرگ‌تر شده یا بیش از ۱ تا ۲ هفته باز مانده، یا یک پا گرم‌تر از دیگری است، همان روز به پزشک مراجعه کنید.
چشم‌انداز زخم پای دیابتی
سرانجام زخم پای دیابتی بیش از هر چیز به زمان بستگی دارد. زخمی که زود پیدا شود و از همان ابتدا فشار از رویش برداشته شود، شانس خوبی برای بسته شدن دارد.
بعد از بهبود، پا هنوز آسیب‌پذیر است. کفش مناسب، وارسی شبانه و معاینه طبق گروه خطر باید برای همیشه ادامه یابد؛ همین عادت‌ها احتمال برگشت زخم را کم می‌کنند.
ابزارهای تازه هم کمک می‌کنند: پایش مداوم قند کنترل دیابت را ساده‌تر کرده و کفی‌هایی که دمای پا را می‌سنجند امیدوارکننده‌اند. با این حال، بهترین زمان شروع مراقبت، پیش از اولین زخم است.