علائمفوق تخصص غدد
افت قند خون و علائم آن
افت قندخون یا هیپوگلیسمی زمانی مطرح می‌شود که گلوکز خون بیش از حد پایین آمده و بدن، به‌ویژه مغز، سوخت کافی دریافت نکند. هیپوگلیسمی برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت نوع 1 یا دیابت نوع 2، قند کمتر از ۷۰ mg/dL سطح هشدار برای اقدام است؛ عدد کمتر از ۵۴ افت قند مهم‌تری محسوب می‌شود. اما شدت خطر فقط از روی عدد مشخص نمی‌شود: فردی که گیج است، تشنج دارد، بیهوش شده یا نمی‌تواند چیزی را ایمن ببلعد، نیازمند کمک فوری است. در این مقاله علت افت قند، علائم هشدار، قانون ۱۵-۱۵ و اقدام ایمن در افت شدید قند را توضیح می‌دهیم. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان به دیابت مبتلا هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۷ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 5 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
افت قند خون چیست؟
گلوکز منبع اصلی انرژی برای سلول‌های بدن است. کاهش آن می‌تواند ابتدا سیستم هشدار بدن را فعال کند و باعث لرزش، گرسنگی، تعریق یا تپش قلب شود. اگر قند همچنان پایین برود، عملکرد مغز مختل می‌شود؛ فرد ممکن است تمرکز نکند، کلمات را نامفهوم بگوید، رفتار غیرمعمول نشان بدهد یا هوشیاری خود را از دست بدهد.
افت قند در افراد مبتلا به دیابت که انسولین یا بعضی داروهای محرک انسولین یا بعضی داروهای محرک ترشح انسولین مصرف می‌کنند شایع‌تر است، با این‌حال ممکن است علت‌های دیگری نیز داشته باشند. البته هر احساس ضعف یا لرزش به معنی بروز هیپوگلیسمی نیست؛ در صورتیکه فرد هوشیار باشد، بهتر است قند خون را اندازه‌گیری کنید تا وضعیت آن مشخص شود. اما اگر علائم شدید هستند، پیشنهاد می‌شود بدون تاخیر قند خون را اندازه‌گیری کنید تا وضعیت بیمار مشخص شود.
سه سطح افت قند
| وضعیت | تعریف علمی | اقدام |
|---|---|---|
| از ۵۴ تا کمتر از ۷۰ mg/dL | هشدار افت قند | در فرد هوشیارِ قادر به بلع، درمان سریع و اندازه‌گیری مجدد |
| قند کمتر از ۵۴ mg/dL | افت قند از نظر بالینی | درمان فوری، بررسی علت و تماس با تیم درمان؛ شدت علائم تعیین‌کننده فوریت است. |
| افت شدید | فرد برای درمان به کمک دیگری نیاز دارد؛ ممکن است گیج، بیهوش یا دچار تشنج شود | اورژانس؛ در صورت تجویز قبلی و آموزش، استفاده از داروی نجات؛ خوراکی ندهید. |
این تقسیم‌بندی بر اساس معیارهای رایج پزشکی برای افت قند خون در افراد مبتلا به دیابت است. بااین‌حال، روش درمان و مقدار کربوهیدرات موردنیاز ممکن است در کودکان، دوران بارداری یا افراد دارای شرایط پزشکی خاص متفاوت باشد و باید طبق برنامه تیم درمان تعیین شود.
علائم افت قند خون
علائم اولیه افت قند خون می‌توان شامل موارد زیر باشد:
- لرزش دست
- تعریق سرد
- گرسنگی
- اضطراب ناگهانی
- تپش قلب
- ضعف در بدن
در مراحل بعدی و شدیدتر علائم شامل تاری دید، سردرد، کاهش تمرکز، گیجی، رفتار غیرعادی، خواب آلودگی یا مشکل در صحبت کردن، است. در هیپوگلیسمی شدید، تشنج و بیهوشی نیز ممکن است.
گاهی افت قند در خواب اتفاق می‌افتد و با تعریق شبانه، کابوس یا سردرد هنگام بیدار شدن همراه است، اما این علائم اختصاصی نیستند. بعضی افراد با افت‌های تکراری هشدارهای معمول را کمتر احساس می‌کنند که به این وضعیت کاهش آگاهی از افت قند می‌گویند.
آیا تپش قلب و اضطراب همیشه به دلیل افت قند است؟
خیر. تپش قلب و لرزش ممکن است به دلایل مختلفی از جمله استرس، مشکلات تیروئید یا داروها رخ دهند. وجود این علائم در فردی که انسولین مصرف می‌کند، بررسی فوری قند را ضروری‌تر می‌کند، اما تشخیص قطعی از روی حس بدن به‌تنهایی درست نیست. پس از رفع وضعیت حاد، پزشک می‌تواند علل دیگر را بررسی کند.
درمان فوری افت قند خون: قانون 15-15
در شرایطی که فرد هوشیار است، توانایی قورت دادن دارد و افت قند خفیف تا متوسط دارد، راهکار شناخته شده 15-15 را می‌توان انجام داد:
- حدود 15 گرم کربوهیدرات زودجذب مصرف کند؛ برای نمونه نصف لیوان آمیوه معمولی یا نوشابه غیررژیمی، یا قرص گلوکز طبق برچسب محصول.
- 15 دقیقه صبر کند و دوباره قند اندازه‌گیری شود.
- اگر قند هنوز کمتر از 70 است، همین روند را تکرار کند.
- پس از برطرف شدن افت قند، اگر تا وعده اصلی فاصله دارد، میان‌وعده یا وعده مناسب طبق برنامه درمانی مصرف کند تا افت دوباره رخ ندهد.
نوشابه رژیمی و نوشیدنی بدون قند برای درمان افت قند کافی نیستند. شکلات و غذاهای چرب ممکن است قند را کندتر بالا ببرند و بهترین انتخاب فوری نیستند. در کودکان خردسال مقدار کربوهیدرات ممکن است کمتر باشد؛ خانواده باید دستور مشخص از تیم پزشکی داشته باشد.
چه چیزهایی باعث افت قند در دیابت می‌شوند؟
موارد زیر در افراد دیابتی به دلیل اینکه می‌توانند تعادل بین غذا، دارو و فعالیت را بر هم بزنند، ممکن است باعث افت قند شود:
- جا انداختن وعده غذایی یا دیر غذا خوردن
- دریافت انسولین بیش از نیاز
- برخی داروهای دیابت
- ورزش بیشتر از حد معمول
- مصرف الکل
- وجود بیماری‌های همراه
گاهی تغییر عملکرد کلیه یا کاهش دریافت غذا در دوره بیماری نیز سهم دارد. عوامل زیادی هم‌زمان اثر می‌گذارند؛ نباید صرفا بر اساس یک حمله، دارو را خودسرانه قطع یا دوز آن را تغییر داد.
افرادی که از سنسور پایش پیوسته قند (CGM) استفاده می‌کنند ممکن است هشدار افت دریافت کنند. اگر خوانش سنسور با علائم نمی‌خواند و وضعیت اجازه می‌دهد، اندازه‌گیری انگشتی می‌تواند به تأیید کمک کند؛ بااین‌حال در علامت‌های شدید اولویت با ایمنی و کمک فوری است.
افت قند خون در افراد بدون دیابت
افت قند واقعی در فردی که دیابت و داروی کاهنده قند ندارد، موضوعی جداگانه است و ممکن است نیاز به بررسی مصرف دارو، بیماری‌های زمینه‌ای یا شرایط دیگر داشته باشد. احساس لرزش بعد از چند ساعت غذا نخوردن همیشه هیپوگلیسمی بالینی نیست. پزشک برای بررسی ممکن است به ثبت علامت، پایین بودن واقعی قند در زمان علامت و بهبود علامت پس از اصلاح قند توجه کند. درمان‌های خودسرانه می‌توانند تشخیص علت را به تاخیر بیندازند.
چگونه از افت قند مکرر پیشگیری کنیم؟
کنترل افت قند به معنی خوردن دائمی شیرینی نیست. مهم‌ترین کار بررسی الگوی تکرار است: افت در چه ساعت‌هایی رخ می‌دهد؟ قبل از غذا، هنگام ورزش یا شب‌ها؟ آیا زمان مصرف دارو با غذا هماهنگ است؟ یادداشت اعداد، علائم، فعالیت و وعده‌ها در کنار بررسی پزشک می‌تواند علت را آشکار کند. بعضی افراد به آموزش استفاده از داروی نجات برای اطرافیان، تنظیم هدف قند یا استفاده از CGM نیاز دارند.
از آنجا که ترس از افت قند گاهی باعث بالا نگه داشتن مزمن قند می‌شود، تیم درمان باید هم ایمنی روزانه و هم کنترل بلندمدت را در نظر بگیرد. به‌خصوص در سالمندان و افرادی با افت‌های تکراری، هدف درمان ممکن است متفاوت از فرد دیگری با همان نوع دیابت باشد.
تست تحلیل علائم
لرزش یا تعریق تکراری دارید؟ پس از برطرف شدن افت قند، می‌توانید علائم را با ابزار تحلیل علائم چمه بررسی کنید. هنگام افت شدید قند یا اختلال هوشیاری، اولویت با مراقبت فوری پزشکی است. رایگان و در چند دقیقه
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جهت افزایش آگاهی است و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی، یا مراقبت اورژانسی نیست.
در صورتیکه موارد زیر را مشاهده می‌کنید، فورا با اورژانس 115 تماس بگیرید:
- بیهوشی
- تشنج
- گیجی یا عدم توانایی بلعیدن
اگر داروی مخصوص این شرایط، از پیش تجویزشده در دسترس است و استفاده از آن را آموزش دیده‌اید، طبق دستور پزشک اقدام کنید؛ پس از آن نیز ارزیابی پزشکی ضروری است. برای فرد هوشیارِ قادر به بلع با قند زیر ۷۰، اقدام سریع با کربوهیدرات زودجذب و اندازه‌گیری مجدد لازم است. افت تکرارشونده یا کمتر از ۵۴ mg/dL نیازمند بررسی فوری درمان است.
چشم‌انداز افت قند خون
افت قند خون در بسیاری از افراد با آموزش و شناخت عوامل محرک قابل پیشگیری است. زمان غذا، فعالیت بدنی، برنامه دارویی و ثبت منظم قند می‌توانند به پیدا کردن الگوی افت کمک کنند. هدف فقط اصلاح عدد قند در لحظه نیست؛ جلوگیری از تکرار آن نیز اهمیت دارد.
در افرادی که افت قند چند بار رخ داده یا نشانه‌های اولیه را کمتر احساس می‌کنند، پزشک ممکن است هدف قند، برنامه پایش یا روش درمان را تغییر دهد. آموزش اعضای خانواده برای برخورد درست با وضعیت شدید نیز می‌تواند به افزایش ایمنی کمک کند.
بیشتر افراد با برنامه درمانی متناسب می‌توانند فعالیت‌های روزانه خود را ادامه دهند. اگر افت قند در خواب، هنگام ورزش یا به‌صورت مکرر رخ می‌دهد، پیگیری پزشکی را به تعویق نیندازید و داروها را خودسرانه تغییر ندهید.