بیماریفوق تخصص غدد
مقاومت به انسولین و مدیریت آن
مقاومت به انسولین به وضعیتی گفته می‌شود که در آن بدن نمی‌تواند به هورمون انسولین پاسخ مناسب بدهد. این وضعیت می‌تواند باعث افزایش قندخون شده و به پیش‌دیابت و دیابت نوع 2 منجر شود. مقاومت به انسولین معمولا در اغلب افراد بدون علامت است بنابراین ممکن است سال‌ها تشخیص داده نشود. در این مقاله به علت‌ها و عوامل خطر، نشانه‌ها، عوارض و راه‌های کنترل آن می‌پردازیم. اگر اضافه وزن، سابقه‌ی خانوادگی دیابت یا قند خون مرزی دارید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۹ دقیقه مطالعه
- انتشار 9 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
مقاومت به انسولین چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
انسولین هورمونی است که توسط پانکراس ساخته شده و به جذب قند از طریق سلول‌ها کمک می‌کند تا انرژی بدن تامین شود. در شرایطی که مقاومت به انسولین وجود دارد، سلول‌های عضله، چربی و کبد به انسولین پاسخ خوبی نمی‌دهند و قند در خون باقی می‌ماند.
پانکراس در وضعیتی که قند خون بالا رفته، انسولین بیشتری برای جبران می‌سازد و تا مدتی قند خون را در محدوده‌ی طبیعی نگه می‌دارد. اما با گذشت زمان، سلول‌های سازنده انسولین فرسوده می‌شوند و دیگر نمی‌توانند انسولین کافی تولید کنند. در این مرحله قند خون بالا رفته و در طولانی‌مدت به پیش دیابت و سپس به دیابت نوع 2 تبدیل می‌شود.
تفاوت مقاومت به انسولین، پیش دیابت و دیابت نوع2
| مرحله | وضعیت پانکراس | قندخون |
|---|---|---|
| مقاومت به انسولین | انسولین بیشتری می‌سازد و کمبود را جبران می‌کند. | طبیعی |
| پیش دیابت | دیگر نمی‌تواند انسولین کافی بسازد. | بالاتر از طبیعی، اما کمتر از حد دیابت |
| دیابت نوع 2 | توان آن برای ساخت انسولین کافی کمتر شده است. | در محدوده‌ی دیابت |
مقاومت به انسولین ممکن است حتی در افراد بدون دیابت نیز ایجاد شود. این حالت گاها موقت است، مثلا در مصرف کوتاه مدت داروهای کورتونی، و گاهی مزمن، بیشتر افراد مبتلا به پیش دیابت و دیابت نوع 2 درجاتی از مقاومت به انسولین دارند.
علائم مقاومت به انسولین
در شرایطی که مقاومت به انسولین ایجاد شده، بدلیل اینکه پانکراس انسولین بیشتری تولید می‌کند تا قند خون را در حالت طبیعی نگه‌دارد، معمولا علامت مشخصی بروز نمی‌کند. با این‌حال، برخی نشانه‌ها می‌توانند هشداردهنده باشند:
- تیرگی پوست (آکانتوزنیگریکانس): پوست زیربغل یا پشت و دو طرف گردن تیره می‌شود.
- زائده‌های کوچک پوستی
- دور کمر بالا و چربی شکمی
- فشارخون و چربی خون بالا
- نشانه‌های تخمدان پلی‌کیستیک در زنان: قاعدگی نامنظم، موهای زائد، آکنه و ریزش مو
چه زمانی علائم مقاومت به انسولین بروز می‌کنند؟
زمانیکه پانکراس دیگر نتواند انسولین کافی بسازد و قندخون مدام بالا بماند، علائم قندخون بالا ظاهر می‌شود:
- تشنگی زیاد و تکرر ادرار
- گرسنگی زیاد
- خستگی زیاد
- تاری دید
- کاهش وزن بدون دلیل
- عفونت‌های قارچی
پیش‌دیابت هم اغلب سال‌ها بی‌علامت است. بنابراین نبود علامت به معنی سالم بودن قند خون نیست.
علائمتان را جدی بگیرید.
پوست گردن یا زیر بغلتان تیره شده، زیاد تشنه می‌شوید یا مدام احساس خستگی می‌کنید و نمی‌دانید به مقاومت به انسولین مربوط است یا علت دیگری دارد؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
علت مقاومت به انسولین و عوامل خطر
هنوز علت ایجاد کننده مقاومت به انسولین کاملا مشخص نیست، اما چربی اضافه بدن، به‌ویژه چربی شکمی، و کم‌تحرکی دو عامل اصلی آن هستند. معمولا مقاومت به انسولین اکتسابی است و عوامل زیر احتمال ابتلا را بالا می‌برند:
- اضافه وزن و چاقی: به ویژه چربی شکم و اطراف اندام‌های داخلی بدن
- کم‌تحرکی: ورزش باعث حساسیت بدن به انسولین می‌شود و با ساخت عضله، باعث افزایش جذب قند خون می‌شود.
- تغذیه‌ی نامناسب: غذاهای فرآوری شده، پرکربوهیدارت و پرچرب
- سن 35 سال و بالاتر
- سابقه دیابت بارداری
- سابقه خانوادگی
- سیگار: شامل محصولات تنباکو، سیگار الکترونیکی و بودن در محیطی که سیگار مصرف می‌شود.
- مصرف طولانی برخی داروها: داروهای کورتونی، برخی داروهای ضدروان‌پریشی، برخی داروهای HIV و برخی داروهای فشار خون.
بیماری‌هایی که باعث مقاومت به انسولین می‌شود
- تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)
- کم‌کاری تیروئید: چون باعث کاهش سوخت و ساز بدن می‌شود.
- آپنه‌ی خواب
- سندرم کوشینگ: بدلیل کورتیزول اضافه، اثر انسولین را در بدن خنثی می‌کند.
- آکرومگالی: هورمون رشد بالا باعث مقاومت به انسولین می‌شود.
- بیماری‌های ژنتیکی نادر: مانند لیپودیستروفی ارثی و دیستروفی میوتونیک.
روش‌های تشخیص مقاومت به انسولین
چون آزمایش روتینی برای تشخیص مقاومت به انسولین وجود ندارد، تشخیص آن دشوار است. پزشک با بررسی شرح‌حال، سابقه‌ی خانوادگی، معاینه و آزمایش‌های زیر آن را بررسی می‌کند:
| آزمایش | چه چیزی را نشان می‌دهد | محدوده‌ی پیش دیابت |
|---|---|---|
| HbA1c | میانگین قند خون ۳ ماه گذشته | ۵٫۷ تا ۶٫۴ درصد |
| قندخون ناشتا | قند خون پس از یک شب ناشتایی | ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر |
| تست تحمل گلوکز (OGTT) | قند خون ۲ ساعت پس از نوشیدن محلول قندی | ۱۴۰ تا ۱۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر |
| چربی خون | کلسترول و تری‌گلیسرید | - |
ممکن است در برخی بیماری‌ها، آزمایش HbA1c پیش دیابت را نشان ندهد.
آیا آزمایش HOMA-IR برای تشخیص لازم است؟
HOMA-IR از قند ناشتا و انسولین ناشتا محاسبه می‌شود و پرکاربردترین شاخص در پژوهش‌های بالینی است. با این حال، این شاخص و سایر سنجه‌های مقاومت به انسولین هنوز وارد راهنماهای بالینی نشده‌اند. بنابراین نتیجه‌ی آن باید کنار سایر یافته‌ها و توسط پزشک تفسیر شود.
سندرم متابولیک، نشانه‌ی بالینی مقاومت به انسولین
سندرم متابولیک یکی از نشانه‌های بالینی مقاومت به انسولین است و با داشتن حداقل 3 مورد از موارد زیر، مشخص می‌شود:
| معیار | مقدار |
|---|---|
| دور کمر | بالاتر از حد تعیین‌شده بر اساس جنس |
| تری‌گلیسیرید | ۱۵۰ یا بیشتر، یا مصرف دارو برای آن |
| کلسترول خوب (HDL) | کمتر از ۴۰ در مردان و کمتر از ۵۰ در زنان |
| فشارخون | فشار بالا ۱۳۰ یا بیشتر، یا فشار پایین ۸۵ یا بیشتر، یا مصرف داروی فشار خون |
| قند خون ناشتا | ۱۰۰ یا بیشتر، یا مصرف داروی کاهنده‌ی قند |
چه کسانی باید آزمایش قندخون بدهند؟
- بزرگسالان: 35 سال و بالاتر، یا افراد دارای اضافه وزن یا چاقی همراه با عوامل خطر دیگر
- کودکان: کودکان دارای اضافه وزن یا چاقی، از 10 سالگی یا زمان بلوغ
نتیجه‌ی آزمایشتان را جدی بگیرید.
آزمایش قند ناشتا، HbA1c یا چربی خون داده‌اید و نمی‌دانید عددها چه می‌گویند؟ جواب آزمایش خون خود را در ابزار تفسیر آزمایش چمه وارد کنید و تفسیر نتایج آن را دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
عوارض مقاومت به انسولین
مهمترین عارضه مقاومت به انسولین، دیابت نوع 2 است. افراد مبتلا به پیش دیابت، احتمال ابتلا به پیش دیابت بالا بوده که این حالت می‌تواند حدود 5 الی 10 سال تبدیل به دیابت نوع 2 شود، هرچند همه‌ی آن‌ها دیابتی نمی‌شوند.
مقاومت به انسولین با این مشکلات نیز همراه است:
- فشارخون بالا
- چربی خون بالا: کلسترول و تری گلیسیرید نامناسب
- سندرم متابولیک: خطر بیماری قلبی، دیابت و سکته‌ی مغزی را بالا می‌برد.
- بیماری‌های قلبی عروقی
- تخمدان پلی‌کیستیک
- تغییر رگ‌های خونی: در برخی افراد پیش‌دیابتی، رگ‌ها دچار تغییراتی می‌شوند که ممکن است به همان مشکلات دیابت نوع ۲ منجر شود.
البته عوارض بالا، در تمام افراد بروز نمی‌کند. این عوارض بیشتر زمانی بروز می‌کند که این حالت کنترل نشود.
روش‌های درمان و مدیریت مقاومت به انسولین
همه‌ی علل مقاومت به انسولین، مانند ژنتیک و سن، قابل تغییر نیستند. اما در بسیاری از افراد، مقاومت به انسولین با تغییر سبک زندگی برگشت‌پذیر یا قابل کنترل است. برخی افراد هم مقاومت خفیفی دارند که هرگز به پیش‌دیابت یا دیابت نوع ۲ تبدیل نمی‌شود.
درمان اصلی مقاومت به انسولین، اصلاح و بهبود سبک زندگی است. با ایجاد این تغییرات، به مرور زمان، باعث کاهش مقاومت به انسولین، قندخون، فشارخون، تری‌گلیسیرید و کلسترول بد می‌شوند.
برای اصلاح سبک زندگی موارد زیر موثر هستند:
کاهش وزن
طبق تحقیقات انجام شده در مورد پیشگیری از دیابت، کاهش 5 تا 7 درصد از وزن اولیه در افراد پرخطر، احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 را کم کرد.
رژیم غذایی در مقاومت به انسولین
رژیم غذایی بر دو اصل استوار است: کاهش کالری دریافتی و کاهش کربوهیدارت‌هایی که قند خون را سریع بالا می‌برند.
ورزش و فعالیت بدنی
فعالیت بدنی منظم با شدت متوسط، مانند پیاده روی، مصرف انرژی را بالا می‌برد و حساسیت عضلات به انسولین را بهتر می‌کند. ورزش یکی از مهمترین بخش‌های درمان مقاومت به انسولین است.
خواب کافی و ترک سیگار
خواب کافی بخشی از سبک زندگی سالم برای پیشگیری و برگرداندن مقاومت به انسولین است. ترک سیگار هم یکی از عوامل خطر قابل تغییر را حذف می‌کند.
داروها در مقاومت به انسولین
در حال حاضر دارویی وجود ندارد که به‌طور اختصاصی مقاومت به انسولین را درمان کند. با این حال، پزشک ممکن است در کنار اصلاح سبک زندگی این داروها را تجویز کند:
- داروهای کاهنده‌ی قندخون: برای پیشگیری از دیابت نوع 2 در افراد مبتلا به پیش دیابت
- داروهای فشارخون یا چربی خون: برای بیماری‌های همراه
- داروهای کاهش وزن: در برخی موارد
مصرف هر دارو باید تحت نظر و طبق تجویز پزشک انجام شود.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا در جهت افزایش آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
در صورت داشتن علائم زیر در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید:
- قند خون بالا در آزمایش
- تشنگی زیاد
- تکرر ادرار
- تاری دید
- کاهش وزن بدون دلیل
اگر سابقه‌ی خانوادگی دیابت یا مقاومت به انسولین دارید، درباره‌ی خطر ابتلای خود با پزشک صحبت کنید.
چشم‌انداز مقاومت به انسولین
مقاومت به انسولین را اغلب می‌توان با کاهش وزن، تغذیه‌ی سالم و فعالیت بدنی منظم کنترل کرد. در بسیاری از افراد، همین تغییرات از پیشرفت آن به پیش‌دیابت و دیابت نوع ۲ پیشگیری می‌کند یا آن را به تاخیر می‌اندازد. حتی کاهش ۵ تا ۷ درصد از وزن بدن، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را در افراد پرخطر کم می‌کند.
علت و شدت مقاومت به انسولین در افراد مختلف متفاوت است. برخی علل مانند ژنتیک و سن قابل تغییر نیستند و برخی افراد مقاومت خفیفی دارند که هرگز به دیابت نمی‌رسد. به همین دلیل نتیجه‌ی درمان برای همه یکسان نیست و به میزان کنترل این حالت بستگی دارد.
چون مقاومت به انسولین معمولا بی‌علامت است، تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. پیگیری منظم با پزشک و آزمایش‌های دوره‌ای قند و چربی خون کمک می‌کند تغییرات قند خون پیش از ایجاد عوارض شناسایی شوند.