بیماریفوق تخصص غدد
ید درمانی (ید رادیواکتیو) چیست؟ کاربرد و عوارض
ید درمانی به معنی درمان بیماری تیروئید توسط ید رادیواکتیو؛ یک کپسول یا مایع خوراکی که تیروئید آن را جذب می‌کند و پرتوی آن سلول‌های تیروئید را از کار می‌اندازند. این روش برای پرکاری تیروئید و بعد از جراحی سرطان تیروئید به کار می‌رود و در بیشتر افراد با یک نوبت نتیجه می‌دهد. در این مقاله با سازوکار ید رادیواکتیو، کاربردها، آمادگی، روند انجام، احتیاط های بعد از درمان، عوارض و شرایط بارداری می‌پردازیم. اگر پزشک برای شما یا یکی از اطرافیانتان ید درمانی پیشنهاد داده، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
ید درمانی چیست و ید رادیواکتیو چطور کار می‌کند؟
غده‌ی تیروئید برای ساختن هورمون به ید نیاز دارد. بنابراین، سلول‌های تیروئید، ید را از خون می‌گیرند و در خود نگه می‌دارند. ید درمانی از همین ویژگی استفاده می‌کند: وقتی ید رادیواکتیو می‌خورید، تیروئید آن را مثل ید معمولی جذب می‌کند. این ید پرتو می‌دهد و همان‌جا از درون، سلول‌های تیروئید را به تدریج از بین می‌برد.
بقیه‌ی بافت‌های بدن ید را به این شکل جمع نمی‌کنند. پس پرتو عمدتا به تیروئید می‌رسد و پرتوگیری سایر اعضای بدن کم است. این درمان بخشی از پزشکی هسته‌ای است.
تفاوت ید-123 و ید-131 چیست؟
- ید-123: برای تشخیص (اسکن و تست جذب ید)، به سلول‌ها آسیب نمی‌زند و احتیاط پرتویی نمی‌خواهد.
- ید-131: سلول‌های تیروئید را از بین می‌برد. ید درمانی با این نوع انجام می‌شود.
حساسیت به غذاهای دریایی یا ماده‌ی حاجب سی‌تی‌اسکن مانع ید درمانی نیست.
ید درمانی تیروئید برای چه کسانی انجام می‌شود؟
ید درمانی دو کاربرد اصلی دارد که دوز و شرایط آن‌ها متفاوت هستند.
| ید درمانی پرکاری تیروئید | ید درمانی سرطان تیروئید | |
|---|---|---|
| هدف | از بین بردن بافت پرکار تیروئید | پاک کردن بافت باقی‌مانده یا سلول‌های سرطانی بعد از جراحی |
| دوز ید-131 | پایین | بالاتر |
| محل انجام | معمولا سرپایی | گاهی نیاز به بستری |
| مدت احتیاط پرتویی | کوتاه‌تر | معمولا طولانی‌تر |
ید درمانی پرکاری تیروئید (گریوز و ندول پرکار)
دوز پایین ید-۱۳۱ بافت پرکار را از بین می‌برد و تولید هورمون را کم می‌کند. این روش برای بیماری گریوز و ندول تیروئید پرکار استفاده می‌شود؛ معمولا وقتی داروهای ضدتیروئید جواب نداده یا قابل مصرف نیست، یا جراحی پرخطر است. ید درمانی معمولا پرکاری را برای همیشه برطرف می‌کند.
ید درمانی بعد از جراحی سرطان تیروئید
در سرطان تیروئید، دوز بالاتری از ید-۱۳۱ بعد از جراحی تیروئید داده می‌شود تا بافتی را که جراح نتوانسته بردارد پاک کند، یا سرطانی را که به غدد لنفاوی یا نقاط دیگر بدن رسیده درمان کند. این روش فقط برای سرطان‌های پاپیلاری و فولیکولار کاربرد دارد؛ سرطان‌های مدولاری و آناپلاستیک به آن پاسخ نمی‌دهند.
ید درمانی برای چه کسانی مناسب نیست؟
- زنان باردار: ید رادیواکتیو از جفت عبور می‌کند و باعث آسیب به رشد جنین می‌شود.
- مادران شیرده: ید رادیواکتیو از راه شیر به نوزاد منتقل می‌شود.
- افراد مبتلا به تیروئید چشمی متوسط تا شدید: ید درمانی می‌تواند بیماری چشمی گریوز را بدتر کند.
- پرکاری بسیار شدید، استفراغ یا اسهال: در این شرایط ید درمانی مناسب نیست.
علائمتان را جدی بگیرید.
تپش قلب، لرزش دست یا کاهش وزن بی‌دلیل دارید؟ با ابزار تحلیل علائم چمه، علائم خود را وارد کنید و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
آمادگی قبل از ید درمانی
معمولا از حدود یک ماه قبل از انجام ید درمانی، مراحل زیر انجام می‌شود. انجام این مراحل به بهتر عمل کردن ید درمانی در افراد کمک می‌کند.
- قطع داروهای ضدتیروئید: اگر برای پرکاری دارو می‌خورید، پزشک معمولا از یک هفته قبل یا بیشتر آن را قطع می‌کند.
- رژیم کم ید: به مدت یک تا دو هفته قبل از درمان
- بالا بردن TSH در سرطان تیروئید: درمان با TSH بالا بهتر جواب می‌دهد؛ پزشک ممکن است قرص هورمون تیروئید را موقتا قطع کند یا TSH تزریقی بدهد.
- تست بارداری، اسکن بدن در بیماران سرطان تیروئید و داروی ضدتهوع درست قبل از درمان
تمام مراحل بالا باید با تجویز پزشک انجام شود و شدیدا از انجام هرکدام بطور خودسرانه و بدون مشورت با پزشک، خودداری کنید.
روند انجام ید درمانی چگونه است؟
خود ید درمانی معمولا کوتاه است، بدین صورت که در بخش پزشکی هسته‌ای، کپسول یا محلول ید-131 را استفاده می‌کنید و فرآیند انجام می‌شود. در این روش بیهوشی انجام نشده و درد ندارد.
- پرکاری تیروئید: معمولا سرپایی است و همان روز به خانه برمی‌گردید
- سرطان تیروئید: چون دوز بالاتر است، ممکن است لازم باشد مدتی در اتاق ایزوله‌ی بیمارستان بمانید.
بیشتر افراد فقط به یک نوبت ید درمانی نیاز دارند و برخی به نوبت دوم نیاز پیدا می‌کنند.
مراقبت بعد از ید درمانی
ید جذب‌نشده در چند روز اول از بدن خارج می‌شود؛ بیشتر از راه ادرار و کمتر با بزاق، عرق و مدفوع. در این مدت، بدن شما مقدار کمی پرتو به اطراف می‌دهد که برای زنان باردار، نوزادان و کودکان خردسال بیشترین اهمیت را دارد.
| احتیاط | توصیه |
|---|---|
| فاصله از دیگران | در ۸ ساعت اول دست‌کم ۳ فوت (حدود ۱ متر) از دیگران و ۶ فوت (حدود ۱٫۸ متر) از زنان باردار و کودکان |
| خواب | جدا بخوابید و ۳ تا ۴ روز از تماس نزدیک و طولانی پرهیز کنید. |
| سرویس بهداشتی | نشسته ادرار کنید، دو بار سیفون بزنید و در صورت امکان از سرویس جداگانه استفاده کنید. |
| غذا و ظروف | ظرف و قاشق مشترک نداشته باشید و برای دیگران غذا آماده نکنید. |
| بهداشت | مایعات زیاد بنوشید، هر روز حمام کنید و لباس و ملحفه را جدا بشویید. |
| رفت و آمد | از وسایل نقلیه‌ی عمومی، هواپیما و سفر طولانی با ماشین همراه دیگران پرهیز کنید. |
| محل کار | اگر نزدیک دیگران کار می‌کنید، دست‌کم ۳ روز سر کار نروید. |
احتیاطات پرتویی چند روز طول می‌کشد؟
معمولا بین ۳ روز تا ۲ هفته. این مدت به علت درمان و دوز بستگی دارد و در سرطان تیروئید معمولا طولانی‌تر است. پزشک دقیقا می‌گوید هر احتیاط را چند روز رعایت کنید.
پرتوسنج فرودگاه‌ها ممکن است پرتو بدن شما را تشخیص دهد؛ اگر سفر دارید، نامه‌ای از پزشک همراه داشته باشید.
عوارض ید درمانی چیست؟
بطور کلی، ید درمانی روشی ایمن برای درمان بیماری‌های پرکاری و سرطان تیروئید است، اما عوارضی نیز دارد.
عوارض کوتاه‌مدت ید درمانی
- درد و تورم گردن: درد خفیف که ممکن است شبیه گلودرد باشد و با مسکن‌های معمولی کنترل می‌شود.
- تورم غدد بزاقی: ممکن است به شکل ورم گونه دیده شود
- خشکی دهان، تغییر چشایی و خشکی چشم: به‌ویژه بعد از دوزهای بالای سرطان تیروئید دیده می‌شود.
- تهوع و ناراحتی معده: قبل از درمان داروی ضدتهوع داده می‌شود
عوارض بلند مدت ید درمانی
- کم‌کاری تیروئید دائمی: شایع‌ترین عارضه ید درمانی، کم‌کاری دائمی تیروئید است. تقریبا همه‌ی کسانی که ید درمانی می‌شوند در نهایت دچار کم‌کاری تیروئید می‌شوند و باید تا پایان عمر قرص هورمون تیروئید مصرف کنند.
- اختلال موقت باروری (نادر): در مردان، کاهش تعداد اسپرم تا حدود ۲ سال؛ در زنان، نامنظمی قاعدگی تا حدود یک سال.
- افزایش اندک خطر برخی سرطان‌ها: برخی مطالعات افزایش جزئی خطر سرطان تیروئید بعد از ید درمانی پرکاری، و سرطان‌های ثانویه بعد از ید درمانی سرطان تیروئید را گزارش کرده‌اند.
- طوفان تیروئید: عارضه‌ای نادر با بالا رفتن ناگهانی هورمون‌ها
آیا ید درمانی خطرناک است؟
خیر، برای خود فرد ید درمانی کم‌خطر است. مهم‌ترین عارضه یعنی کم‌کاری تیروئید، با یک قرص روزانه قابل‌کنترل و بسیار کم‌دردسرتر از پرکاری درمان‌نشده است. خطر اصلی متوجه اطرافیان، به‌ویژه زنان باردار و کودکان، در روزهای اول است که با رعایت احتیاط‌ها قابل‌پیشگیری است.
ید درمانی در بارداری و شیردهی
ید درمانی هرگز نباید در بارداری یا شیردهی انجام شود. ید رادیواکتیو از جفت رد می‌شود و به تیروئید جنین آسیب می‌زند، و از راه شیر هم به نوزاد می‌رسد.
- شیردهی: باید حداقل ۶ هفته قبل از درمان کاملا قطع شود و بعد از ید درمانی برای همان نوزاد از سر گرفته نشود. در بارداری‌های بعدی، شیردهی بی‌خطر است.
- فاصله تا بارداری در زنان: حداقل ۶ تا ۱۲ ماه بعد از درمان
- فاصله تا بچه دار شدن در مردان: حداقل 6 ماه
اگر در ۶ ماه آینده قصد بارداری دارید، حتما به پزشک بگویید؛ در این حالت معمولا روش دیگری انتخاب می‌شود.
نتیجه ید درمانی چه زمانی مشخص می‌شود؟
ید رادیواکتیو سلول‌ها را آهسته از بین می‌برد؛ پس انتظار بهبود فوری نداشته باشید. در پرکاری تیروئید، اثر درمان ۱ تا ۳ ماه بعد شروع می‌شود و اثر کامل ۳ تا ۶ ماه بعد ظاهر می‌شود. در این فاصله، پزشک ممکن است برای کنترل تپش قلب و لرزش، دارو تجویز کند.
در یک مطالعه روی ۱۳۸ بیمار مبتلا به پرکاری تیروئید، یک نوبت ید درمانی در ۸۷٫۷ درصد افراد بیماری را برطرف کرد. اگر پرکاری ادامه پیدا کند، نوبت دوم قابل انجام است. بعد از درمان، آزمایش‌های دوره‌ای تیروئید انجام می‌شود و به محض کم‌کار شدن غده، قرص هورمون تیروئید شروع می‌شود.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
تصمیم درباره‌ی ید درمانی، قطع داروهای ضدتیروئید و مدت احتیاز‌های پرتویی فقط با پزشک است. داروهای تیروئید را خودسرانه قطع یا شروع نکنید.
در صورتیکه که بعد از ید درمانی با دشواری در نفس کشیدن مواجه هستید، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید.
در صورت عوارض خفیف‌تر مانند درد گردن، تورم گونه یا تهوع، با پزشک خود تماس بگیرید.
چشم‌انداز بعد از ید درمانی
برای بیشتر افراد مبتلا به پرکاری، ید درمانی پایان ماجرای هورمون اضافی است. بیماری معمولا برای همیشه برطرف می‌شود و نتیجه در چند ماه اول کم‌کم ظاهر می‌شود.
در عوض، باید خود را برای کم‌کاری تیروئید آماده کنید؛ یعنی یک قرص روزانه و آزمایش‌های دوره‌ای. با تنظیم درست دوز، کم‌کاری تیروئید به زندگی روزمره‌ی شما آسیبی نمی‌زند.
در سرطان تیروئید، ید درمانی بعد از جراحی به پاک کردن سلول‌های باقی‌مانده کمک می‌کند و پیگیری با پزشک ادامه دارد. در هر دو حالت، رعایت احتیاط‌های روزهای اول و مراجعه‌ی منظم، مهم‌ترین سهم شما در موفقیت درمان است.