بیماریمتخصص اطفال
رفلاکس معده در کودکان و نوزادان
در این مقاله به رفلاکس معده در اطفال می‌پردازیم که به برگشت شیر یا غذا از معده، گفته می‌شود. این حالت بسیار شایع بوده و طبیعی است. اما هنگامی که رفلاکس باعث درد، مشکل در رشد، و یا مشکلات تنفسی شود، نیاز به مراجعه به پزشک و درمان است. اگر کودک شما درگیر رفلاکس معده است، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۰ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
رفلاکس معده در کودکان و نوزادان چیست؟
رفلاکس (GER) در نوزادان بصورت بازگشت شیر یا غذا از معده به مری گفته می‌شود که اصطلاحا تف کردن شیر نیز نامیده می‌شود. این مکانیزم مشابه چیزی است که در رفلاکس معده در بزرگسالان رخ می‌دهد، با این تفاوت که در نوزادان، علت اصلی نابالغی دریچه‌ی مری است.
این نوع رفلاکس طبیعی بوده و به‌علت اینکه دستگاه گوارش نوزاد هنوز کاملا بالغ نشده و دریچه‌ی مری ضعیف است، رخ می‌دهد.
بیماری رفلاکس معده (GERD)، نوع شدیدتر و طولانی‌تر رفلاکس است که می‌تواند باعث مشکل در تغذیه، ناراحتی و یا علائمی شود که بر خواب و رشد نوزاد تاثیر بگذارد.
| رفلاکس ساده (GER) | بیماری رفلاکس (GERD) | |
|---|---|---|
| ماهیت | طبیعی و بی‌خطر | نیاز به بررسی و گاهی درمان |
| رشد نوزاد | طبیعی و مناسب | ممکن است مختل شود. |
| رفتار نوزاد | معمولا آرام | بی‌قراری، امتناع از تغذیه |
| مدت | تا 12-18 ماهگی برطرف می‌شود. | ممکن است طولانی‌تر باشد. |
تفاوت تف کردن شیر و استفراغ در نوزادان: تف کردن شیر به آرامی و بدون فشار است و برای نوزاد اذیت‌کننده نیست اما استفراغ با انقباض شدید عضلانی همراه است و معمولا باعث ناراحتی و گریه در نوزادان می‌شود. در صورتی که استفراغ در کودک مکررا رخ دهد ممکن است نشانه‌ی بیماری رفلاکس معده باشد. با این‌حال در برخی شرایط ممکن است استفراغ مکرر دلایل ساده و بی‌خطر داشته باشد، بنابراین برای تشخیص قطعی حتما به پزشک مراجعه کنید.
تفاوت رفلاکس معده و رفلاکس پنهان در اطفال چیست؟
رفلاکس پنهان (Silent Reflux)، که به آن رفلاکس حلقی-حنجره‌ای نیز گفته می‌شود، به شرایطی گفته می‌شود که در آن محتوای معده تا گلو یا پشت دهان، بالا می‌آید اما از دهان خارج نمی‌شود و نوزاد آن‌را دوباره قورت می‌دهد. به همین علت، این نوع رفلاکس علامت بیرونی و واضحی نداشته و باعث دشواری تشخیص برای والدین می‌شود.
از نشانه‌های رفلاکس پنهان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بی‌قراری و گریه‌ی شدید، به‌خصوص بلافاصله بعد از تغذیه یا هنگام دراز کشیدن
- کمان کردن کمر حین یا بعد از تغذیه
- سرفه‌ی مزمن و خس‌خس
- امتناع از تغذیه یا قطع مکرر شیر خوردن
- مشکل در خواب
قابل توجه است که به علت شباهت زیاد رفلاکس پنهان با رفتارهای طبیعی نوزاد در دوره‌ی رشد، تشخیص قطعی رفلاکس پنهان تنها با بررسی پزشک اطفال امکان‌پذیر است.
رفلاکس و بیماری رفلاکس معده در نوزادان چقدر شایع است؟
همانطور که گفته شد، رفلاکس در نوزادان بسیار شایع بوده که معمولا خودبه‌خود برطرف می‌شود.
طبق آمار، حدود ۵۰ درصد نوزادان تا ۳ ماهگی، حداقل یک‌بار در روز نشانه‌های رفلاکس (مانند تُف کردن شیر) دارند و این رقم تا ۴ ماهگی به ۶۶ درصد می‌رسد. اما این عدد به‌سرعت کاهش می‌یابد: تا ۷ ماهگی به ۱۴ درصد، و تا ۱۰ تا ۱۴ ماهگی به کمتر از ۵ درصد می‌رسد. اکثر این نوزادان رفلاکس ساده (GER) دارند که در سال اول زندگی طبیعی است و جای نگرانی ندارد.این روند نشان می‌دهد که رفلاکس نوزادان یک وضعیت گذرا بوده که با رشد نوزاد به‌طور طبیعی برطرف می‌شود.
برای اطلاعات بیشتر درباره بیماری‌های گوارشی کودکان، مقاله مشکلات گوارشی کودکان را بخوانید.
علائم شایع رفلاکس معده در کودکان و نوزادان
اصلی‌ترین و شایع‌ترین نشانه‌ی رفلاکس در نوزادان، تف کردن شیر حین تغذیه و یا پس از آن است. بااین‌حال علائمی دیگری نیز ممکن است مشاهده شود:
- سرفه یا سکسکه حین تغذیه
- بی‌قراری خفیف حین تغذیه
- قورت دادن یا صدای بلع بلند بعد از آروغ زدن
توجه شود که این علائم معمولا پیش از 8 هفتگی شروع شده و تا 12 الی 18 ماهگی برطرف می‌شود. همچنین ممکن است نشانه‌های رفلاکس مشاهده شود اما شیر بیرون نیاید که رفلاکس پنهان است.
علل ایجاد رفلاکس معده در اطفال
در ماه‌های اولیه‌ی زندگی نوزادان، دریچه انتهایی مری بطور کامل رشد نکرده و نمی‌تواند به‌خوبی بسته بماند. بنابراین، بخشی از محتویات معده ممکن است به مری بازگردد که در نتیجه باعث رفلاکس در نوزادان شده و به مرور و با تقویت این عضله، رفلاکس نیز از بین می‌رود.
چرا در برخی نوزادان رفلاکس به GERD تبدیل می‌شود؟
اگر دریچه‌ی انتهایی مری بیش‌ازحد ضعیف باشد یا در زمان نامناسب باز شود، محتوای معده ممکن است به‌طور مکرر یا با غلظت بیشتری به مری برگردد و باعث تحریک یا التهاب آن شود. در این شرایط امکان دارد که رفلاکس ساده به بیماری رفلاکس (GERD) تبدیل می‌شود که نیاز به بررسی و گاهی درمان دارد.
چه نوزادانی بیشتر در معرض رفلاکس هستند؟
وجود برخی شرایط ممکن است احتمال بروز رفلاکس یا تبدیل آن به بیماری را افزایش دهد:
- تولد زودرس
- برخی بیماری‌های ریوی
- بیماری‌هایی که سیستم عصبی را درگیر می‌کنند.
- سابقه‌ی جراحی مری
توجه شود که رفلاکس نوزادان در بیشتر موارد بخشی طبیعی از رشد است و با گذشت زمان از بین می‌رود. تنها در موارد معدودی نیاز به بررسی دقیق‌تر پزشک وجود دارد.
عوارض احتمالی رفلاکس در اطفال
به‌طور معمول رفلاکس ساده در نوزادان ایجاد عارضه نمی‌کند و به ندرت ممکن است مشکلی برای نوزاد بوجود آید. در صورتی که رفلاکس ساده به بیماری رفلاکس تبدیل شود، ممکن است عوارض زیر به ندرت رخ دهد:
- تاخیر در افزایش وزن و رشد طبیعی
- التهاب مری
- تنگی مری (در اثر آسیب طولانی‌مدت)
- مشکلات تنفسی
- تغییرات سلولی مری که در بزرگسالی اهمیت پیدا می‌کند.
با توجه به اینکه این عوارض تقریباً همیشه با علائم هشدار (مانند عدم افزایش وزن مناسب) همراه هستند، تشخیص و پیگیری زودهنگام توسط پزشک اطفال می‌تواند از بروز این مشکلات پیشگیری کند.
روش‌های تشخیص رفلاکس در اطفال
معمولا برای تشخیص رفلاکس در نوزادان، پزشک نیازی به آزمایشی ندارد و با بررسی علائم و سابقه‌ی پزشکی، رفلاکس قابل تشخیص است.
با این‌حال، در صورتی که علائم با تغییر روش تغذیه یا دارو بهبود نیابد، و یا مشکوک به مشکلات و اختلالاتی دیگر باشد، آزمایش‌های زیر تجویز می‌شود:
- عکس‌برداری با ماده‌ی باریم: برای بررسی شکل و مسیر مری و معده نوزاد.
- پایش pH: اندازه‌گیری میزان و دفعات برگشت اسید به مری، طی 24 ساعت در بیمارستان
- آندوسکوپی و نمونه‌برداری: بررسی مستقیم دستگاه گوارش فوقانی با دوربین کوچک و در صورت نیاز نمونه‌برداری.
قابل توجه است که پزشک ممکن است ابتدا بررسی کند که آیا علائم نوزاد ناشی از حساسیت به پروتئین شیر گاو است یا خیر، چون علائم این حساسیت مشابه رفلاکس بروز می‌کند. بنابراین تشخیص درست این تفاوت در تعیین مسیر درمان موثر است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورتی که موارد زیر را دارید مراجعه به پزشک پیشنهاد می‌شود:
- اگر نگران هستید یا هر سوالی درباره‌ی رفلاکس نوزاد دارید.
- اگر نوزاد نشانه‌های بیماری رفلاکس را دارد.
- اگر علائم نوزاد به مرور افزایش می‌یابد.
برخی علائم می‌توانند نشانه‌ی مشکلات دیگری غیر از رفلاکس ساده باشند. در صورت مشاهده‌ی هر یک از این موارد، فورا به پزشک اطفال مراجعه کرده و یا تماس بگیرید:
- شروع تف کردن یا استفراغ بعد از 6 ماهگی (دیرتر از حد معمول)
- ادامه‌ی تف کردن یا استفراغ بعد از 12 ماهگی
- استفراغ مدام و شدید (فواره‌ای)
- استفراغی که فقط شب‌ها رخ می‌دهد.
- استفراغ همراه با خون
- اسهال مزمن
- خون در مدفوع
- کاهش وزن بی‌دلیل
- خواب آلودگی یا بی‌حالی بیش از حد
- تب
- تشنج
سوالاتی که در صورت مراجعه به پزشک می‌توانید از متخصص اطفال بپرسید:
- علت رفلاکس نوزاد من چیست؟
- چگونه می‌توانم علائم او را کاهش دهم؟
- آیا نوزادم نیاز به درمان دارد؟ مزایا و خطرات آن چیست؟
- چه پیگیری‌هایی لازم است؟
- با مشاهده‌ی چه علائمی باید با شما تماس بگیرم؟
مدیریت و درمان رفلاکس در کودکان و نوزادان
به‌طور کلی درمان، بر اساس شدت رفلاکس تعیین می‌شود. نوزادانی که رفلاکس ساده (GER) دارند، اغلب نیازی به درمان از طریق دارو نداشته و تنها با تغییر روش تغذیه علائمشان بهبود می‌یابد. اما در صورتی که نوزاد به بیماری رفلاکس (GERD) مبتلا باشد، ممکن است در کنار تغییر روش تغذیه، دارودرمانی و در موارد نادر جراحی نیز تجویز شود. با این‌حال تعیین نوع درمان همیشه برعهده‌ی پزشک اطفال بوده و باید متناسب با شرایط خاص هر نوزاد تعیین شود.
تغییر روش تغذیه
- تغذیه با حجم کمتر و تعداد دفعات بیشتر
- آروغ‌گیری مکرر در حین تغذیه و پس از آن
- نگه‌داشتن عمودی نوزاد پس از تغذیه
- پرهیز از پرخوری: فقط مقدار توصیه شده توسط پزشک را به نوزاد دهید و نه بیشتر از آن.
تغییرات تغذیه‌ای که گفته شد را بهتر است ابتدا با پزشک مشورت کرده و طبق تجویز متخصص اطفال انجام دهید تا از دریافت تغذیه‌ی کافی نوزاد مطمئن شوید.
غلیظ کردن شیر (تنها با تایید پزشک)
ممکن است در برخی شرایط، پزشک، افزودن ماده‌ای برای غلیظ کردن شیر یا شیرخشک را پیشنهاد دهد که باعث کاهش تف کردن در نوزاد می‌شود. استفاده از این مواد هرگز نباید بدون مشورت با پزشک انجام شود و میزان و نوع ماده غلیظ‌کننده نیز باید طبق تجویز پزشک مشخص شود.
بررسی حساسیت به پروتئین شیر گاو
با توجه به اینکه علائم حساسیت به پروتئین شیر گاو مشابه رفلاکس است، پزشک ممکن است پیشنهاد دهد که به‌طور موقت لبنیات از رژیم مادر (در صورت شیردهی) حذف شده و یا نوع شیرخشک را تغییر دهد. توجه شود که تغییرات گفته شده حتما باید با مشورت پزشک انجام شود.
درمان دارویی (فقط در موارد خاص بیماری رفلاکس)
دارودرمانی تنها در صورتی برای نوزادان تجویز می‌شود که دچار بیماری رفلاکس باشد و تغییرات تغذیه‌ای در بهبود علائم تاثیرگذار نبوده باشد؛ مثلا وقتی مشکل خواب یا تغذیه دارد، یا وزن مناسب نمی‌گیرد. داروهای کاهنده اسید معده عوارض و خطراتی نیز دارند بنابراین پزشکان تنها در صورت نیاز و به مدت بسیار کوتاه آن را تجویز می‌کنند. توجه شود که هرگز بدون مشورت و تجویز پزشک به نوزادتان دارو ندهید.
جراحی (بسیار نادر)
برای نوزادان مبتلا به بیماری رفلاکس (GERD) جراحی به ندرت لازم می‌شود و تنها در صورتی استفاده می‌شود که رفلاکس باعث مشکلات جدی تنفسی یا عدم رشد کافی نوزاد شود.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه فوری به اورژانس و پزشک ضروری است:
- استفراغ سبز یا زرد رنگ
- استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه
- خون در مدفوع
- مشکل تنفسی جدی
به تاخیر انداختن این موارد می‌تواند به عوارضی جدی‌تر منجر شود.
چشم‌انداز رفلاکس معده در اطفال
رفلاکس معده در اکثر نوزادان، با رشد و تکامل دستگاه گوارش، بطور طبیعی و بدون نیاز به درمان خاصی برطرف می‌شود. این روند معمولا تا 12 الی 18 ماهگی نوزاد تکمیل می‌شود.
در برخی نوزادان، رفلاکس معده تبدیل به بیماری رفلاکس معده (GERD) می‌شود که روند بهبودی آن وابسته به تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم است. با درمان زیر نظر متخصص اطفال و مراقبت، اکثر این کودکان نیز بهبود یافته و این بیماری تا سنین بالا ادامه پیدا نخواهد کرد.
در صورتیکه فرزند شما علائم هشداری مانند بی‌قراری شدید، امتناع از تغذیه، عدم افزایش وزن مناسب و یا مشکلات تنفسی دارد، مراجعه زودهنگام به متخصص اطفال می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و روند بهبودی را تسریع بخشد.