علائمفوق تخصص غددمتخصص اطفال
آزمایش تیروئید نوزادان: غربالگری، جواب مشکوک و تکرار آزمایش
آزمایش تیروئید در نوزادان یک آزمایش غربالگری است که با چند قطره خون از کف پای نوزاد انجام می‌شود، برای تشخیص کم‌کاری مادرزادی تیروئید، قبل از بروز علائم، استفاده می‌شود. توجه شود که جواب مشکوک به معنای بیماری قطعی نیست و کودکانی که زود و پیوسته درمان می‌شوند، می‌توانند رشد و تکامل سالمی داشته باشند. در این مقاله به زمان و روش آزمایش، کعنی جواب مشکوک، علت تکرار آزمایش، علائم و درمان می‌پردازیم. اگر نوزاد شما به تازگی غربالگری شده یا برای تکرار آزمایش با شما تماس گرفته‌اند، این مقاله برای شما مفید خواهدبود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۸ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
آزمایش تیروئید در نوزادان
این غربالگری برای پیدا کردن کم‌کاری مادرزادی تیروئید انجام می‌شود. در این حالت، تیروئید از بدو تولد درست شکل نگرفته یا درست کار نمی‌کند و هورمون کافی برای رشد و تکامل نوزاد نمی‌سازد:
- نوزاد مبتلا سالم به نظر می‌رسد: بیشتر نوزادان مبتلا در روزهای اول هیچ علامتی ندارند و بیماری فقط با آزمایش پیدا می‌شود.
- زمان درمان کوتاه است: اگر بیماری در دو هفته‌ی اول زندگی درمان نشود، می‌تواند به ناتوانی ذهنی منجر شود.
توجه کنید که کم‌کاری مادرزادی تیروئید، بیماری نادری نیست؛ طبق آمار موجود در ایران حدود 2 نوزاد از هر 1000 تولد به آن مبتلا هستند.
آزمایش تیروئید کف پای نوزاد چگونه انجام می‌شود؟
برای گرفتن نمونه خون برای آزمایش تیروئید، چند قطره خون از پاشنه‌ی پای نوزاد گرفته و روی کاغذ مخصوص چکانده می‌شود. آزمایشگاه در این نمونه، TSH و T4 را اندازه‌گیری می‌کند. با توجه به اینکه T4 هورمون اصلی تولید شده در غده‌ی تیروئید است و TSH هورمونی است که بر عملکرد این غده موثر است، ارزیابی میزان این دو هورمون در تشخیص اختلالات تیروئید، موثر است.
زمان آزمایش تیروئید نوزاد چه روزی است؟
- زمان مناسب: طبق برنامه غربالگری در ایران، نمونه بین روزهای سوم تا پنجم تولد گرفته می‌شود.
- نمونه‌ی خیلی زود: TSH همه‌ی نوزادان پس از تولد به‌طور طبیعی بالا می‌رود. نمونه‌ی ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول ممکن است آن را به‌اشتباه بالا نشان دهد.
- اگر زمان مناسب ممکن نبود: آزمایش باید پیش از ترخیص از بیمارستان یا تا روز هفتم تولد انجام شود.
مشکوک بودن آزمایش تیروئید نوزاد یعنی چه؟
نتیجه‌ی مشکوک آزمایش تیروئید نوزاد، به این معنا نیست که نوزاد حتما بیمار است؛ بلکه نیاز به آزمایش دقیق‌تری است. در صورتیکه جواب غربالگری خارج از محدوده‌ی طبیعی باشد، با شما تماس می‌گیرند تا نوزاد دوباره بررسی شود. توجه کنید که تا زمانی که چندین آزمایش انجام نشده و نوزادان بطور دقیق مورد بررسی قرار گرفته نشوند، نمی‌توان با قاطعیت بیماری را تشخیص داد.
بعد از جواب مشکوک چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟
- آزمایش خون تاییدی: TSH و FT4 (T4 آزاد) اندازه‌گیری و با محدوده‌ی طبیعی همان سن مقایسه می‌شود، نه با اعداد بزرگسالان.
- تصویربرداری تیروئید: گاهی سونوگرافی یا اسکن برای پیدا کردن علت انجام می‌شود. این کار اختیاری است و نباید شروع درمان را عقب بیندازد.
تفسیر آزمایش تیروئید نوزاد
| جواب غربالگری | معنای احتمالی | قدم بعدی معمول |
|---|---|---|
| T4 پایین و TSH بالاتر از ۴۰ | کم‌کاری مادرزادی تیروئید | آزمایش خون تاییدی فوری و شروع درمان بدون انتظار برای جواب |
| TSH کمی بالا ولی کمتر از ۴۰ | نامشخص؛ ممکن است گذرا یا واقعی باشد | غربالگری دوباره روی نمونه تازه |
| T4 طبیعی و TSH بالا | اختلال گذرا یا دائمی تیروئید | تکرار FT4 و TSH در ۲ و ۴ هفته بعد |
| T4 پایین و TSH طبیعی | بیشتر در نوزادان نارس یا بیمار؛ اغلب در بررسی بعدی طبیعی است. | پیگیری به تصمیم پزشک |
بالا بودن خفیف TSH هم باید پیگیری شود. حدود ۱۰ درصد نوزادانی که ابتلایشان تایید می‌شود، در غربالگری TSH بین ۲۰ تا ۴۰ داشته‌اند. اگر TSH پس از دو هفتگی همچنان بالاتر از ۱۰ بماند، معمولا درمان لازم است.
علت تکرار آزمایش تیروئید نوزاد چیست؟
تکرار آزمایش همیشه به معنای بیماری نیست، بلکه این عوامل می‌توانند جواب را به اشتباه غیرطبیعی نشان دهند یا نمونه‌ی دوم را لازم کنند:
- نمونه‌گیری خیلی زود: در یکی دو روز اول، TSH به‌طور طبیعی بالا است.
- تولد زودرس یا وزن کم: جواب مثبت کاذب بیشتر است و TSH گاهی با تاخیر و در هفته‌های بعد بالا می‌رود.
- بیماری شدید نوزاد یا دریافت خون: جواب ممکن است به‌اشتباه طبیعی باشد.
- کمبود یا زیادی ید: هر دو می‌توانند تیروئید نوزاد را موقتا کم‌کار کنند.
- بیماری تیروئید مادر: پرکاری تیروئید مادر یا داروهای ضدتیروئید او می‌تواند موقتا بر جواب نوزاد اثر بگذارد.
برخی از این اختلالات تیروئید گذرا هستند. اگر بیماری تیروئید دارید، هنگام غربالگری نوزادتان، به پزشک اطلاع دهید.
آیا آزمایش تیروئید نوزاد پرکاری و بیماری‌های دیگر را هم نشان می‌دهد؟
غربالگری کف پای نوزاد، برای تشخیص و ارزیابی کم‌کاری مادرزادی تیروئید استفاده می‌شود. دلیلش این است که این بیماری در بدو تولد علامتی ندارد و اگر دیر درمان شود، به رشد مغز آسیب می‌زند.
با این‌حال، نتیجه‌ی آزمایش گاهی به موارد دیگری هم اشاره می‌کند:
- T4 پایین با TSH طبیعی: بیشتر در نوزادان نارس یا بدحال دیده می‌شود. علت آن می‌تواند کامل نشدن سیستم هورمونی نوزاد نارس، کمبود پروتئینی که هورمون تیروئید را در خون حمل می‌کند، یا مشکلی در هیپوفیز و هیپوتالاموس باشد.
- پرکاری تیروئید نوزاد: نادر است و با غربالگری کف پا جست‌وجو نمی‌شود. این حالت در نوزادان مادرانی دیده می‌شود که بیماری گریوز دارند یا داشته‌اند، چون آنتی‌بادی مادر می‌تواند به خون جنین برسد. پزشک این نوزادان را جداگانه و با آزمایش خون زیر نظر می‌گیرد.
در صورتیکه در بارداری گریوز یا پرکاری تیروئید داشته‌اید، حتی اگر سال‌ها پیش درمان شده باشد، آن را به پزشک نوزاد بگویید.
علت کم‌کاری مادرزادی تیروئید نوزاد چیست؟
کم‌کاری مادرزادی تیروئید دو علت اصلی دارد:
- شکل نگرفتن درست تیروئید (80 تا 85 درصد موارد): غده وجود ندارد، خیلی کوچک است یا در جای نادرستی قرار دارد. این نوع ارثی نیست.
- تغییرات ژنتیکی (حدود 15 تا 20 درصد موارد): در این نوع، احتمال ابتلای سایر اعضای خانواده بیشتر است.
رفتار والدین در دوران بارداری نقشی در ایجاد این بیماری ندارد. اگر جواب نوزادتان مشکوک شده، خودتان را سرزنش نکنید.
علائم کم‌کاری تیروئید در نوزادان چیست؟
نوزادان مبتلا معمولا در بدو تولد علامتی ندارند. اگر بیماری درمان نشود، نشانه‌ها ممکن است از حدود سه تا چهار هفتگی ظاهر شوند:
- خواب زیاد و شلی دست‌ها و پاها
- مشکل در شیر خوردن و رشد کند
- زردی پوست و چشم‌ها
- زبان بزرگ و گریه با صدای گرفته
- پوست سرد و رنگ‌پریده
- شکم بزرگ با ناف بیرون زده
اگر چند مورد از این نشانه‌ها را می‌بینید، حتی با جواب طبیعی غربالگری، با پزشک کودکان در میان بگذارید.
درمان کم‌کاری تیروئید نوزاد و پیگیری آن
برای درمان نوزادانی که دچار کم‌کاری تیروئید شده‌اند، طبق تجویز پزشک، نوزاد هر روز قرص هورمون تیروئید می‌گیرد تا کمبود هورمون جبران شود. نتیجه‌ی ذهنی و شناختی کودک به زمان شروع و کافی بودن درمان بستگی دارد.
- سرعت اثر: با دوز مناسب، انتظار می‌رود T4 طی دو هفته بالا بیاید و TSH طی یک ماه طبیعی شود.
- تداخل با جذب دارو: سویا، آهن و فیبر جذب قرص را کم می‌کنند؛ فاصله‌ی دارو با آن‌ها را از پزشک بپرسید.
- دوز دارو: پزشک دوز را بر اساس آزمایش خون تنظیم می‌کند. دوز کم و زیاد هر دو نامطلوب‌اند.
آزمایش‌های دوره‌ای چه زمانی انجام می‌شود؟
با رشد کودک، نیاز او به دارو تغییر می‌کند. T4 و TSH معمولا ۲ و ۴ هفته پس از شروع درمان، تا ۶ ماهگی هر ۱ تا ۲ ماه، تا ۳ سالگی هر ۳ تا ۴ ماه و پس از آن هر ۶ تا ۱۲ ماه بررسی می‌شود.
آیا درمان تا پایان عمر ادامه دارد؟
کم‌کاری مادرزادی تیروئید، معمولا دائمی است، اما در برخی کودکان نیز گذرا است. اگر اسکن نشان دهد غده وجود ندارد یا در جای نادرست است، یا TSH پس از یک‌سالگی به بالاتر از ۱۰ برسد، بیماری دائمی است.
اگر نشانه‌ای از دائمی بودن نباشد، پزشک پس از ۳ سالگی دارو را ۳۰ روز قطع یا نصف می‌کند و آزمایش خون می‌گیرد. اگر جواب طبیعی بماند، کم‌کاری گذرا بوده است؛ در غیر این صورت، درمان از سر گرفته می‌شود.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی داشته و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
اعداد این مقاله ممکن است با روش و محدوده‌ی آزمایشگاه شما متفاوت باشد؛ بنابراین تفسیر جواب نوزاد با پزشک است.
در صورتیکه که موارد زیر را مشاهده کردید، در اولین فرصت به پزشک کودکان یا مرکز بهداشت مراجعه کنید:
- برای تکرار آزمایش یا آزمایش تاییدی با شما تماس گرفته‌اند، حتی اگر نوزاد کاملا سالم به نظر می‌رسد.
- غربالگری نوزاد به هر دلیل انجام نشده است.
- جواب غربالگری طبیعی بوده، اما نوزاد زردی طولانی، خواب زیاد، مشکل در شیر خوردن یا یبوست دارد.
تحت هیچ شرایطی داروی نوزاد را خودسرانه قطع نکنید و دوز آن را تغییر ندهید.
چشم‌انداز آزمایش تیروئید نوزادان و کودکان مبتلا
بهتر شدن روش‌های غربالگری و درمان در سال‌های اخیر، نتایج ذهنی و عصبی کودکان مبتلا را بهتر کرده است.
برای نوزادانی که بیماری‌شان تایید می‌شود، مسیر روشن است: قرص روزانه و آزمایش‌های منظم.
مهم‌ترین نقش والدین، دادن منظم دارو و پیگیری به‌موقع است.