بیماریفوق تخصص غددمتخصص اطفال
پرکاری تیروئید در کودکان: علائم، علل و درمان
پرکاری تیروئید در کودکان زمانی رخ می‌دهد که غده تیروئید بیش از نیاز بدن هورمون تولید کند. این وضعیت می‌تواند باعث تپش قلب، کاهش وزن، تعریق، بی‌قراری، اختلال خواب و مشکلات تمرکز شود. از آنجا که هورمون‌های تیروئید در رشد و عملکرد طبیعی بدن نقش دارند، تشخیص و درمان مناسب در سنین کودکی اهمیت ویژه‌ای دارد. در این مقاله با علت‌های پرکاری تیروئید در کودکان، علائم آن در سنین مختلف، تفاوت نشانه‌ها با بیش‌فعالی، آزمایش‌های تشخیصی، روش‌های درمان و زمان مراجعه به پزشک آشنا می‌شوید. اگر فرزندتان تغییرات غیرعادی در وزن، رفتار، ضربان قلب یا عملکرد تحصیلی دارد، این راهنما می‌تواند به شما کمک کند نشانه‌های مهم را بهر بشناسید. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان پزشکی نیست.
- ۸ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 6 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
پرکاری تیروئید در کودکان و تفاوت آن با بزرگسالان
تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن است که هورمون‌های T4 و T3 را تولید می‌کند. این هورمون‌ها بر مصرف انرژی، ضربان قلب، دمای بدن و رشد اثر می‌گذارند.
در پرکاری تیروئید، تولید هورمون‌های تیروئید افزایش پیدا می‌کند و فعالیت بسیاری از دستگاه‌های بدن سرعت می‌گیرد. به همین دلیل ممکن است کودک با وجود اشتهای مناسب یا حتی افزایش اشتها، وزن کم کند، بیش از معمول عرق کند یا ضربان قلب بالایی داشته باشد.
پرکاری تیروئید در کودکان نسبت به بزرگسالان کمتر دیده می‌شود، اما ممکن است در هر سنی، حتی دوران نوزادی، رخ دهد.
پرکاری در کودکان و بزرگسالان متفاوت است؟
پرکاری تیروئید در کودکان دارای تفاوت‌هایی در مقایسه با پرکاری تیروئید در بزرگسالان است:
- شیوع بیماری‌های تیروئیدی در کودکان کمتر از بزرگسالان است. بطوریکه تقریبا از هر 5000 کودک، فقط 1 نفر به پرکاری تیروئید مبتلا می‌شود.
- احتمال ابتلا به پرکاری تیروئید، به‌ویژه بیماری گریوز، با نزدیک شدن به سن بلوغ، افزایش می‌یابد.
- پس از بلوغ، میزان شیوع این اختلال در دختران نوجوان نسبت به پسران هم‌سنشان، بیشتر است. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که احتمالا هورمون‌های جنسی مانند استروژن، در بروز این بیماری، موثر هستند.
- علاوه بر موارد بالا، عوامل ژنتیکی نیز، بسیار در بروز این بیماری در افراد موثر است. بنابراین، بروز پرکاری تیروئید در کودکانی که سابقه‌ی خانوادگی بیماری‌های خودایمنی تیروئید دارند، بیشتر است.
- درمان و تشخیص در کودکان باید به سرعت انجام شود. در غیر اینصورت، ممکن است باعث ایجاد عوارضی ماندگار شود. از جمله این عوارض مانند تاخیر شناختی و تاثیر بر توانایی یادگیری به‌ویژه در نوزادان زیر 3 سال است.
علت پرکاری تیروئید در کودکان
پرکاری تیروئید در کودکان تحت تاثیر علت‌های متفاوتی می‌تواند ایجاد شود. در ادامه برخی از شایع‌ترین‌ها را توضیح می‌دهیم.
بیماری گریوز
وجود این بیماری در کودک، شایع‌ترین علت پرکاری تیروئید در کودکان است که در آن، سیستم ایمنی بدن به غده‌ی تیروئید حمله می‌کند و با تولید آنتی‌بادی‌هایی منجر به افزایش ترشح هورمون از این غده می‌شود.
مصرف بیش از حد داروی هورمون تیروئید
در کودکانی که به کم‌کاری تیروئید مبتلا هستند، داروی جایگزین برای افزایش تیروئید مصرف می‌کنند. در صورتیکه این دارو باعث افزایش بیش از حد هورمون تیروئید در بدن کودک شود، می‌تواند منجر به ایجاد پرکاری تیروئید در کودک شود.
دریافت بیش از حد ید
یکی از اصلی‌ترین مواد برای تولید هورمون تیروئید، ید است. ولی با مصرف زیاد آن در رژیم غذایی، مانند استفاده از جلبک‌های دریایی یا مکمل‌های ید، ممکن است، پرکاری تیروئید ایجاد شود.
ندول‌های تیروئید
وجود گره‌هایی در تیروئید (ندول تیروئید)، با ایجاد هورمون اضافی، ممکن است باعث ایجاد پرکاری تیروئید شوند. تشخیص دقیق این حالت نیازمند بررسی توسط پزشک دارد.
تیروئیدیت
در اثر التهاب تیروئید، هورمون اضافی به خون ترشح می‌شود. این شرایط، می‌تواند ناشی از آسیب یا عفونت تیروئید باشد و یا در مراحل اولیه برخی بیماری‌های خودایمنی، مانند تیروئیدیت هاشیموتو، رخ دهد.
پرکاری تیروئید نوزادی
علاوه بر موارد بالا، پرکاری تیروئید در نوزادان نیز ممکن است رخ دهد. این حالت بسیار نادر است، با این‌حال در نوزادان تازه متولد شده ممکن است بروز کند. در صورتی که مادر، با سابقه‌ی بیماری گریوز دارای آنتی‌بادی‌هایی باشد که از جفت عبور کند، تیروئید نوزاد تحریک و پرکار می‌شود.
این وضعیت با تشخیص و مراقبت سریع پس از تولد، برطرف و درمان می‌شود.
علائم شایع پرکاری تیروئید در کودکان
شدت علائم از کودکی به کودک دیگر متفاوت است. بعضی نشانه‌ها به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است ابتدا به استرس، تغییرات بلوغ یا مشکلات رفتاری نسبت داده شوند.
نشانه‌های احتمالی عبارتند از:
- ضربان قلب سریع یا احساس تپش قلب
- کاهش وزن یا افزایش وزن کمتر از انتظار، یا وجود اشتهای طبیعی یا زیاد
- تعریق بیش از حد معمولا و تحمل نکردن گرما
- لرزش خفیف دست‌ها
- بی‌قراری، تحریک پذیری و اضطراب
- دشواری در خوابیدن یا خواب بی‌کیفیت
- کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی
- خستگی و ضعف عضلانی
- افزایش دفعات اجابت مزاج
- بزرگ شدن غده تیروئید در جلو گردن
- نامنظم شدن قاعدگی در برخی دختران نوجوان
در بیماری گریوز ممکن است علائم چشمی مانند بیرون‌زدگی چشم، قرمزی، خشکی یا احساس فشار در چشم نیز دیده شود.
وجود یک یا چند علامت به‌تنهایی برای تشخیص پرکاری تیروئید کافی نیست. پزشک با توجه به مجموعه نشانه‌ها، معاینه و آزمایش‌ها تصمیم می‌گیرد.
چرا پرکاری تیروئید گاهی با ADHD (بیش فعالی) اشتباه گرفته می‌شود؟
علائمی مانند بی‌قراری، بیش‌فعالی، کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی در پرکاری تیروئید دیده می‌شوند که این علائم کاملا شبیه علائم اختلال بیش‌فعالی و کمبود توجه هستند. به همین دلیل ممکن است در تشخیص این علائم، از طرف والدین و معلمان، اشتباه اتفاق افتد.
بااین‌حال، پرکاری تیروئید ممکن است نشانه‌های جسمی دیگری نیز ایجاد کند؛ مانند تپش قلب، لرزش دست، تعریق زیاد، کاهش وزن یا بزرگ شدن تیروئید. این علائم به تشخیص افتراقی کمک می‌کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی ADHD یا پرکاری تیروئید را تأیید یا رد نمی‌کنند.
پرکاری تیروئید چه تاثیری بر رشد و یادگیری کودک دارد؟
هورمون‌های تیروئید برای رشد طبیعی ضروری هستند، اما افزایش بیش از حد آن‌ها نیز می‌تواند روند رشد و بلوغ را تغییر دهد.
در بعضی کودکان مبتلا به پرکاری تیروئید، رشد قدی در ابتدا سریع‌تر از انتظار می‌شود. بااین‌حال، افزایش سرعت رشد الزاما به معنی افزایش قد نهایی نیست و ممکن است با تغییر در سن استخوانی همراه باشد.
بیماری کنترل‌نشده همچنین می‌تواند بر خواب، تمرکز، انرژی و عملکرد مدرسه اثر بگذارد.
در نوزادان مبتلا به پرکاری تیروئید شدید، تاخیر در درمان ممکن است پیامدهای مهمی برای رشد و سلامت ایجاد کند. این عوارض در همه کودکان رخ نمی‌دهند. تشخیص مناسب، درمان و پیگیری منظم به کاهش خطر مشکلات مرتبط با بیماری کمک می‌کنند.
عوارض احتمالی پرکاری تیروئید در کودکان چیست؟
در صورتیکه تشخیص و درمان به موقع و درست برای پرکاری تیروئید در کودکان انجام شود، این اختلال معمولا قابل کنترل و درمان است. با این‌حال، اگر تشخیص با تاخیر انجام شود یا پیگیری منظم درمانی انجام نشود، ممکن است در دراز مدت باعث ایجاد عوارضی در بدن شود.
- مشکلات قلبی-عروقی: این عارضه از شایع‌ترین مشکلاتی است که در نتیجه‌ی پرکاری تیروئید رخ می‌دهد. پرکاری تیروئید درمان نشده، ممکن است باعث اختلالات در ریتم قلب شده و در موارد شدیدتر، خطر نارسایی قلبی و فشار خون شریان ریوی را نیز افزایش دهد.
- ضعف و تحلیل استخوان‌ها: افزایش مزمن هورمون تیروئید می‌تواند بر استخوان‌ها تاثیر گذاشته و باعث ضعیف شدن آن‌ها و در نهایت پوکی استخوان شود.
- افت عملکرد تحصیلی و مشکلات تمرکز: این مورد، از شایع‌ترین عوارض در کودکان است، شامل افت نمرات، مشکل در تمرکز و یادگیری. افت تحصیلی و مشکلات تمرکز، از عارضه‌های کمتر شناخته شده است.
- تاخیر شناختی در کودکان کمتر از 3 سال: پرکاری تیروئید در کودکان زیر 3 سال، می‌تواند بر توانایی تفکر و یادگیری کودک موثر بوده و آن را کاهش دهد.
- عوارض روانی-رفتاری بلندمدت: پرکاری تیروئید دوران کودکی می‌تواند حتی پس از بهبودی هورمونی نیز تاثیراتی را بر عملکرد ذهنی و رفتاری باقی بگذارد.
- عوارض ویژه نوزادان (بیماری گریوز نوزادی): در نوزادانی که مادرشان سابقه گریوز داشته‌اند، ممکن است منجر به بسته شدن زودرس جمجمه، اختلال در روند رشد قدی، و حتی در موارد شدیدتر، ناتوانی ذهنی از عوارض درمان نشدن این اختلال باشد.
یکی از عوارض نادر اما خطرناک، بحران تیروئیدی یا طوفان تیروئیدی (Thyroid Storm) است که نیاز به درمان فوری بیمارستانی دارد.
روش‌های تشخیص پرکاری تیروئید در کودکان
تشخیص با بررسی علائم، سابقه پزشکی و خانوادگی، معاینه و آزمایش خون انجام می‌شود. پزشک ممکن است ضربان قلب، فشار خون، وزن، روند رشد و وضعیت غده تیروئید را بررسی کند.
آزمایش اصلی تیروئید
| آزمایش | کاربرد |
|---|---|
| TSH | بررسی پیام تنظیم کننده تیروئید؛ در پرکاری اولیه آشکار معمولا پایین است. |
| Free T4 یا FT4 | اندازه‌گیری تیروکسین آزاد؛ ممکن است افزایش یافته باشد. |
| T3 | بررسی تری‌یودوتیرونین؛ گاهی افزایش آن برجسته‌تر است. |
| TRAb یا TSI | کمک به شناسایی بیماری گریوز |
در پرکاری اولیه آشکار، معمولا TSH کاهش می‌یابد و FT4 یا T3 بالا می‌رود. بااین‌حال، تفسیر نتایج باید با محدوده مرجع مناسب سن کودک و شرایط بالینی انجام شود. TSH پایین به‌تنهایی به معنی پرکاری قطعی تیروئید نیست. البته طبیعی بودن یک عدد آزمایش، بدون توجه به سایر نتایج و وضعیت کودک، برای رد همه اختلالات تیروئید کافی نیست.
آزمایش‌های تکمیلی برای تعیین علت پرکاری
- آنتی‌بادی‌های محرک تیروئید: برای بررسی بیماری گریوز
- آنتی‌بادی‌های دیگر تیروئید: برای بررسی احتمال درگیری بیماری‌های خودایمنی دیگر مانند هاشیموتو
تصویربرداری
ممکن است برای قطعیت بیشتر در تشخیص، پزشک سونوگرافی تیروئید یا اسکن ید رادیواکتیو را تجویز کند تا نحوه‌ی عملکرد تیروئید را بررسی کند.
توجه شود در صورتیکه کودک مکمل‌هایی مانند بیوتین مصرف می‌کند، قبل از انجام هر آزمایشی، حتما به پزشک خود اطلاع دهید.
مدیریت و درمان پرکاری تیروئید در کودکان
در شرایطی که پرکاری تیروئید تشخیص داده شود، برای درمان این اختلال، از 3 روش می‌توان استفاده کرد که شرایط کودک تعیین می‌کند.
درمان با داروهای ضدتیروئید
معمولا اولین روش درمانی که تجویز می‌شود، استفاده از داروهای ضدتیروئید برای کاهش سطح هورمون تیروئید است. همچنین پزشک ممکن است برای جلوگیری از بروز عوارضی دیگر مانند تپش قلب، از داروهای کمکی نیز استفاده کند تا سطح هورمون‌ها به حالت طبیعی نزدیک شوند.
ممکن است پس از دوره‌ی درمان و بهبودی و قطع دارو، پرکاری تیروئید در کودکان تا 75 درصد بازگردد. بنابراین پیگیری منظم پس از قطع درمان بسیار مهم است.
ید رادیواکتیو
این روش، برای درمان دائمی پرکاری تیروئید است. در این روش درمانی، کودک ید رادیواکتیو را بلعیده و فقط توسط تیروئید جذب می‌شود که در نهایت باعث کوچک شدن تدریجی غده و کاهش تولید هورمون می‌گردد.
البته پس از درمان ممکن است نیاز به مصرف داروی جایگزین هورمون تیروئید پیدا کند، چون این روش درمانی می‌تواند باعث کم‌کاری تیروئید شود که کنترل آن آسان‌تر از پرکاری است. همچنین باید توجه داشت که در بیماری گریوز، ممکن است مشکلات چشمی را تشدید کند.
جراحی
از دیگر روش‌های درمان پرکاری تیروئید، برداشتن بخشی یا کل غده‌ی تیروئید است. پس از جراحی کودک معمولا نیاز به داروهای جایگزین هورمون تیروئید خواهد داشت.
آیا پرکاری تیروئید در کودکان بعد از درمان برمی‌گردد؟
در بیماری گریوز، ممکن است پس از قطع دارو دوباره علائم و افزایش هورمون‌ها ظاهر شوند. احتمال بهبودی پایدار به عواملی مانند سن، شدت بیماری، اندازه غده، سطح آنتی‌بادی‌ها و مدت درمان بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان یک درصد ثابت عود را به همه کودکان نسبت داد. بعضی کودکان پس از دوره طولانی درمان دارویی به بهبودی پایدار می‌رسند و بعضی دیگر به درمان قطعی نیاز پیدا می‌کنند.
هشدار پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی نوشته شده و جایگزین پزشک نیست.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه فوری به اورژانس 115 ضروری است:
- تب بالای ناگهانی
- ضربان قلب بسیار سریع یا نامنظم
- گیجی، آشفتگی ذهنی، یا کاهش سطح هوشیاری
- کم‌آبی شدید بدن
- اسهال یا استفراغ شدید
- تنفس سریع یا مشکل در تنفس
به تاخیر انداختن این موارد می‌تواند به عوارضی جدی‌تر منجر شود.
تشخیص و درمان پرکاری تیروئید در کودکان باید توسط پزشک انجام شود. هیچ دارویی را بدون تجویز پزشک به کودک نداده و دوز داروی تجویز شده را بدون مشورت با پزشک، تغییر ندهید.
چشم‌انداز پرکاری تیروئید در کودکان
پرکاری تیروئید در کودکان، ممکن است بر رشد و تکامل آن‌ها موثر باشد و باعث ایجاد شرایطی جدی‌تر شود. با این‌حال، با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، می‌توان از بروز این عوارض جلوگیری کرد.
پرکاری تیروئید، برخلاف بسیاری از بیماری‌های مزمن دوران کودکی، همیشگی نیست. بسیاری از کودکان، با گذر زمان و بلوغ کامل، بهبود پیدا کرده و حتی در مواردی که بیماری ادامه پیدا کند، روش‌های درمانی قطعی‌تری مانند ید رادیواکتیو یا جراحی، معمولا می‌تواند مشکل را بطور کامل و دائمی حل کنند.
از آنجا که علائم این بیماری در کودکان، مانند بی‌قراری با افت تحصیلی می‌تواند به راحتی با مشکلاتی مانند ADHD، اشتباه گرفته شود. توجه و هوشیاری والدین و معلمان در شناسایی زودهنگام این نشانه‌ها، نقش کلیدی در جلوگیری از تاخیر تشخیص و بروز عوارض بلندمدتی مانند تاثیر بر قد و یادگیری کودک، دارد.