تخصصفوق تخصص غددمتخصص اطفال
کم‌کاری تیروئید در کودکان و نوزادان: علائم، علل و درمان
کم‌کاری تیروئید در کودکان و نوزادان به این معناست که غده‌ی تیروئید هورمون کافی برای رشد بدن و تکامل مغز تولید نمی‌کند. این مشکل گاهی از بدو تولد وجود دارد، که کم‌کاری مادرزادی است، و گاهی در سن مدرسه یا نوجوانی پیدا می‌شود. تشخیص این کم‌کاری با آزمایش خون قابل انجام بوده و با درمان مناسب قابل کنترل و درمان است. در این مقاله به علائم، علت، عوارض، تشخیص، درمان و تغذیه می‌پردازیم. اگر فرزند شما یا یکی از اطرافیانتان درگیر کم‌کاری تیروئید است، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه، در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۷ دقیقه مطالعه
- به‌روزرسانی 5 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
کم‌کاری تیروئید در کودکان
تیروئید، غده‌ای پروانه‌ای شکل در جلو گردن است که هورمون‌هایش سرعت سوخت‌وساز بدن را تنظیم می‌کند. در کودکان، رشد قد، تکامل مغز و شروع بلوغ هم به این هورمون‌ها وابسته است. اختلالات تیروئید، بر تکامل و رشد کودک تاثیر گذار است.
کم‌کاری مادرزادی و اکتسابی چه فرقی دارند؟
| ویژگی | کم‌کاری مادرزادی | کم‌کاری اکتسابی |
|---|---|---|
| زمان شروع | از بدو تولد | معمولا در سن مدرسه یا نوجوانی |
| علت اصلی | شکل نگرفتن درست غده‌ی تیروئید پیش از تولد | بیماری هاشیموتو (حمله‌ی سیستم ایمنی به تیروئید) |
| نگرانی اصلی | آسیب به تکامل مغز و رشد، اگر درمان دیر شروع شود. | کوتاهی قد و تاخیر بلوغ اگر درمان نشود. |
کم‌کاری مادرزادی تیروئید در نوزادان
کم‌کاری مادرزادی تیروئید در دختران تقریبا دو برابر پسران دیده می‌شود.
علت کم‌کاری تیروئید در نوزادان چیست؟
- شکل نگرفتن درست غده: ۸۰ تا ۸۵ درصد موارد؛ غده وجود ندارد، خیلی کوچک است یا در جای درست خود نیست. دلیل آن اغلب ناشناخته است.
- تغییر در ژن‌ها: حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد موارد
- همراهی با یک سندرم: در موارد نادر، مثلا در سندرم داون
- علت‌های گذرا: داروهای ضدتیروئید مادر در بارداری، آنتی‌بادی‌های مادر و کمبود یا زیادی ید می‌توانند کم‌کاری موقتی ایجاد کنند.
رفتار والدین در دوران بارداری علت این بیماری نیست؛ پس جایی برای احساس گناه وجود ندارد.
نشانه‌های کم‌کاری تیروئید در نوزادان و شیرخواران
بیشتر نوزادان مبتلا در روزهای اول کاملا سالم به نظر می‌رسند، چون احتمالا مقداری هورمون تیروئید در بارداری از مادر به جنین رسیده است. اگر بیماری تشخیص داده نشود، نشانه‌ها معمولا از ۳ تا ۴ هفته پس از تولد کم‌کم ظاهر می‌شوند:
- شیر خوردن ضعیف: همراه با وزن‌گیری کم و کندی رشد
- خواب زیاد و شلی عضلات: نوزاد بی‌حال است و دست‌ها و پاهایش شل‌اند.
- زردی طولانی: زردی پوست و چشم‌ها ادامه پیدا می‌کند.
- یبوست و شکم بزرگ: گاهی با ناف برجسته (فتق ناف)
- گریه خش‌دار و زبان بزرگ
- پوست سرد، رنگ‌پریده یا خشک
چرا درمان زودهنگام برای نوزادان اینقدر اهمیت دارد؟
مغز نوزاد در ماه‌های اول زندگی برای تکامل سریع خود به هورمون تیروئید نیاز دارد. کم‌کاری مادرزادی درمان‌نشده، حتی در موارد خفیف، می‌تواند به مشکلات جدی در رشد جسمی و ذهنی بینجامد.
برای پیشگیری از ناتوانی ذهنی باید درمان در دو هفته‌ی اول پس از تولد شروع شود. اگر بیماری در همان ماه‌های اول تشخیص داده و درمان شود، احتمال رشد و تکامل طبیعی بسیار خوب است.
غربالگری تیروئید در نوزادان چگونه انجام می‌شود؟
چون نمی‌توان منتظر علامت ماند، از همه‌ی نوزادان در روزهای اول زندگی چند قطره خون از پاشنه‌ی پا گرفته می‌شود. در این نمونه TSH یا T4 یا هر دو اندازه‌گیری می‌شود.
توجه شود که جواب خارج از محدوده به معنای ابتلای قطعی نیست؛ یعنی نوزاد به آزمایش تکمیلی نیاز دارد که باید هرچه زودتر انجام شود. جزئیات بیشتر را در مقاله‌ی آزمایش تیروئید نوزادان بخوانید.
علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان و نوجوانان
علائم کم‌کاری آهسته ایجاد می‌شوند و ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها به چشم نیایند. از جمله این علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- خستگی و کم‌انرژی بودن
- افزایش وزن و یبوست
- تحمل نکردن سرما
- خشکی پوست و مو
- درد عضلات و مفاصل
- کندی ضربان قلب و خلق افسرده
- قاعدگی سنگین یا نامنظم در دختران نوجوان
علائم بالا، در کودکان و در کم‌کاری بزرگسالان، مشابه است.
کدام علائم مخصوص سن رشد است؟
- کندی رشد قد
- تاخیر در رویش دندان‌های دائمی
- تاخیر در بلوغ
- کندی در مهارت‌های فکری و یادگیری: به‌ویژه وقتی کم‌کاری شدید باشد و از سال‌های اول زندگی شروع شده باشد.
این علائم در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند و تشخیص فقط با آزمایش خون ممکن است.
علت کم‌کاری تیروئید در کودکان
شایع‌ترین عامل ایجاد کننده کم‌کاری تیروئید در کودکان، بیماری هاشیموتو است. این بیماری، نوعی اختلال خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به تیروئید حمله می‌کند. همچنین سایر علل موثر بر ایجاد کم‌کاری، شامل موارد زیر هستند:
- جراحی تیروئید: برداشتن همه یا بخشی از غده
- پرتو درمانی: پرتودرمانی سر، گردن یا قفسه سینه
- التهاب تیروئید (تیروئیدیت): ممکن است ابتدا باعث پرکاری و سپس کم‌کاری شود
- کمبود ید: تیروئید برای ساخت هورمون به ید نیاز دارد.
- برخی داروها
- اختلال غده‌ی هیپوفیز: علتی نادر؛ هیپوفیز غده‌ای در مغز است که به تیروئید فرمان کار می‌دهد.
چه کودکانی بیشتر در معرض کم‌کاری تیروئید هستند؟
دختران، کودکانی که سابقه‌ی خانوادگی بیماری تیروئید دارند و کودکان مبتلا به یک بیماری خودایمنی دیگر (مانند دیابت نوع یک یا سلیاک) بیشتر در معرض‌اند. سندرم داون و سندرم ترنر هم خطر را بالا می‌برند.
عوارض کم‌کاری تیروئید در کودکان
عوارض مربوط به کم‌کاری تیروئید در کودکان، در صورتی رخ می‌دهد که این اختلال درمان نشده باقی بماند یا شدت آن زیاد باشد. برخی از این عوارض شامل موارد زیر هستند:
- آسیب به رشد جسمی و ذهنی کودکان
- کوتاهی قد
- تاخیر بلوغ در کودکان بزرگتر
کمای میکزدم عارضه‌ای نادر اما تهدیدکننده‌ی زندگی است که پس از کم‌کاری طولانی و درمان‌نشده رخ می‌دهد.
تشخیص کم‌کاری تیروئید در کودکان
اولین مرحله در تشخیص کم‌کاری تیروئید در کودکان، معاینه توسط پزشک است که در این مرحله نمودار رشد کودک بررسی شده و آزمایش خون انجام می‌شود.
- TSH: اولین آزمایش است و مثل ترموستات عمل می‌کند؛ وقتی هورمون تیروئید کم باشد، TSH بالا می‌رود.
- T4: هورمون اصلی تیروئید؛ TSH بالا همراه با T4 پایین، کم‌کاری را تایید می‌کند.
- آزمایش آنتی‌بادی: برای بررسی بیماری هاشیموتو
- تصویربرداری: در نوزادان، گاهی سونوگرافی یا اسکن تیروئید بدون عقب انداختن درمان پیشنهاد می‌شود.
اگر TSH بالا و T4 طبیعی باشد (کم‌کاری خفیف یا تحت‌بالینی)، پزشک تصمیم می‌گیرد درمان را شروع کند یا فقط آزمایش را تکرار کند. پیش از آزمایش، مکمل‌های کودک را به پزشک بگویید؛ بیوتین می‌تواند جواب را تغییر دهد. برای آشنایی بیشتر، مقاله‌ی آزمایش تیروئید را بخوانید.
درمان کم‌کاری تیروئید در کودکان و نوزادان
هورمونی که تیروئید نمی‌سازد، با قرص هورمون تیروئید جایگزین می‌شود. این دارو روزی یک بار مصرف می‌شود و پزشک شکل و مقدار آن را با توجه به سن و وزن کودک انتخاب می‌کند. علائم معمولا طی یک تا دو هفته رو به بهبود می‌رود.
دارو را چطور به کودک بدهیم؟
- زمان ثابت و معده‌ی خالی: معمولا صبح، با آب و ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از غذا. روش دادن دارو به شیرخواران را از پزشک بپرسید.
- قطع نکردن دارو: با بهتر شدن حال کودک، دارو را قطع یا کم نکنید؛ علائم برمی‌گردند.
- عوض نکردن خودسرانه‌ی نوع دارو: با تغییر شرکت سازنده، ممکن است مقدار دارو نیاز به تنظیم داشته باشد.
آزمایش‌های پیگیری هر چند وقت یکبار انجام می‌شود؟
کودک در حال رشد است و نیازش به هورمون تغییر می‌کند؛ پس مقدار دارو با آزمایش خون تنظیم می‌شود. در کودکان بزرگتر، TSH معمولا ۶ تا ۸ هفته پس از شروع یا تغییر دارو، سپس حدود ۶ ماه بعد و بعد از آن سالی یک بار سنجیده می‌شود. در نوزادان پیگیری فشرده‌تر است: تا ۶ ماهگی هر ۱ تا ۲ ماه، تا ۳ سالگی هر ۳ تا ۴ ماه و پس از آن هر ۶ تا ۱۲ ماه.
داروی بیش از حد هم مشکل‌ساز است. اگر بی‌خوابی، لرزش، تپش قلب یا افزایش اشتها را در فرزندتان دیدید، به پزشک اطلاع دهید.
تغذیه در کم‌کاری تیروئید کودکان
هیچ غذا یا مکملی جای دارو را نمی‌گیرد و منابع معتبر رژیم خاصی برای درمان معرفی نکرده‌اند.
- سویا: جذب دارو را کم می‌کند. اگر کودک شیر خشک یا غذای بر پایه‌ی سویا می‌خورد، به پزشک بگویید.
- آهن، کلسیم و فیبر زیاد: مکمل آهن و کلسیم، برخی داروهای ضد اسید معده و رژیم بسیار پرفیبر هم همین اثر را دارند.
- ید: در بیماری هاشیموتو، مکمل ید و خوراکی‌های بسیار پرید مثل جلبک دریایی ممکن است کم‌کاری را بدتر کنند.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
مقدار داروی تیروئید کودک را فقط پزشک تعیین می‌کند؛ آن را خودسرانه شروع، قطع یا کم و زیاد نکنید.
در صورت داشتن هر یک از علائم زیر در کودکی که کم‌کاری تیروئید دارد، فورا به اورژانس 115 مراجعه کنید:
- خواب آلودگی شدید
- بی‌حالی و بی‌رمقی شدید
- کاهش سطح هوشیاری یا بیدار نشدن
اگر علائم خفیف‌تری مانند کند شدن رشد قد، خستگی مداوم، یبوست طولانی، تورم جلوی گردن یا تاخیر بلوغ را در فرزندتان می‌بینید، به پزشک مراجعه کنید. درباره‌ی نوزادان، جواب مشکوک غربالگری را بدون تاخیر پیگیری کنید، حتی اگر نوزاد کاملا سالم به نظر می‌رسد.
چشم‌انداز کم‌کاری تیروئید در کودکان
کودکانی که درمان را زود شروع می‌کنند و منظم ادامه می‌دهند، می‌توانند رشد و تکامل سالمی داشته باشند.
دارو کم‌کم بخشی از برنامه‌ی روزانه‌ی خانواده می‌شود. با بزرگتر شدن کودک، مسئولیت مصرف دارو را به‌تدریج به خود او بسپارید تا در نوجوانی به آن عادت کرده باشد.
ویزیت‌ها و آزمایش‌های دوره‌ای را حتی وقتی حال کودک خوب است ادامه دهید.