بیماریفوق تخصص غدد
مشکلات گوارشی و کبد چرب در دیابت: علائم و درمان آن
دیابت بیماری‌ای که علاوه به قندخون، در طولانی مدت می‌تواند دستگاه گوارش و همچنین کبد را درگیر کند. علائمی مانند نفخ، سیری زودرس، تهوع، یبوست یا اسهال در افراد مبتلا به دیابت شایع بوده و از عوارض دیابت طولانی مدت هستند. در این مقاله با شایع‌ترین مشکلات گوارشی و کبدی در بیماران دیابتی، علائم، روش‌های ارزیابی و راهکارهای مدیریت آن‌ها آشنا می‌شود. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان به دیابت مبتلا هستید، این مقاله برای شما مفید خواهد بود. تیم چمه در راستای افزایش آگاهی عمومی، این مطلب را تهیه کرده است.
- ۱۱ دقیقه مطالعه
- انتشار 10 آبان 1405
این مقاله توسط پزشک مجموعه بازبینی و تایید شده است
دیابت چگونه باعث درگیری دستگاه گوارشی و کبد می‌شود؟
دیابت باعث آسیب به اعصاب خودمختار (نوروپاتی اتونوم) در دستگاه گوارش می‌شود. این اعصاب حرکات مری، معده و روده‌ها را کنترل می‌کنند و بالا بودن طولانی مدت قندخون ممکن است باعث آسیب به این اعصاب شوند که باعث کند شدن یا ناهماهنگ شدن حرکات دستگاه گوارش است. این وضعیت باعث درگیری و ایجاد عارضه‌هایی در دستگاه گوارش و فرآیند گوارش می‌شود.
عوامل دیگری که در ایجاد این وضعیت نقش دارند، شامل موارد زیر هستند:
- مقاومت به انسولین و اضافه وزن: این دو عامل باعث تجمع چربی در کبد شده که اصلی‌ترین علت کبد چرب در دیابت نوع 2 است.
- زمینه خودایمنی: در دیابت نوع 1، احتمال بروز بیماری‌های خودایمن دیگری مانند سلیاک بیشتر می‌شود.
- عوارض دارویی: برخی داروهای کاهنده‌ی قندخون و وزن ممکن است تخلیه‌ی معده را کند کنند یا باعث ایجاد علائم گوارشی شوند.
توصیه می‌شود علائم گوارشی جدید پس از شروع یا تغییر دارو را با پزشک خود در میان بگذارید.
گاستروپارزی دیابتی (کندی تخلیه‌ی معده)
گاستروپارزی به معنای تاخیر غیرطبیعی در تخلیه معده است. در این شرایط انسداد فیزیک در مسیر خروج غذا وجود ندارد اما تخلیه غذا به کندی اتفاق می‌افتد. دیابت شایع‌ترین علت شناخته شده‌ی گاستروپارزی است. قندخون بالای طولانی مدت، باعث آسیب به اعصاب معده و رگ‌هایی که به آن‌ها اکسیژن رسانی می‌کنند می‌شود. در نتیجه این آسیب‌ها، عضلات معده ضعیف شده و غذا مدت بیشتری در معده می‌ماند.
علائم گاستروپارزی
- احساس سیری زودرس پس از خوردن مقدار کمی غذا
- احساس پری معده که مدت‌ها پس از غذا باقی می‌ماند.
- تهوع و استفراغ، گاهی با غذای هضم نشده
- کاهش اشتها و کاهش وزن بی‌دلیل
- نوسانات غیرقابل پیش‌بینی قند خون
تشخیص گاستروپارزی
تشخیص این وضعیت با شرح‌حال گیری از طرف پزشک، معاینه و آزمایش‌های تخصصی صورت می‌گیرد. در این آزمایش‌ها، سرعت تخلیه معده را اندازه‌گیری می‌کنند.
برای اندازه‌گیری سرعت تخلیه معده، ابتدا با آندوسکوپی فوقانی یا تصویربرداری، انسداد معده کنار گذاشته شده و اسکن تخلیه معده انجام می‌شود. در این آمایش بیمار وعده‌ای حاوی ماده‌ی نشانگر می‌خورد و تصویربرداری تا حدود 4 ساعت بعد تکرار می‌شود.
تست تنفسی نیر برای سنجش سرعت تخلیه‌ی معده انجام می‌شود.
توجه شود در صورت تشخیص دیرهنگام، گاستروپارزی می‌تواند به کم‌آبی بدن و سوءتغذیه منجر شود.
درگیری مری و رفلاکس
نوروپاتی دیابتی ممکن است باعث کندی حرکات مری شده و عملکرد دریچه انتهایی آن را مختل کند. این تغییرات ممکن است با سوزش سردل، بازگشت اسید به دهان یا احساس گیرکردن غذا هنگام بلع همراه باشند. رفلاکس معده به مری نیز اغلب همراه با گاستروپارزی بروز می‌کند.
با اینکه بسیاری از این تغییرات بدون علامت هستند، اما مشکل و اختلال در بلع یا سوزش سردل مزمن نیاز به بررسی پزشک دارد تا علت‌های دیگر کنار گذاشته شود.
اختلالات روده: یبوست، اسهال دیابتی و بی‌اختیاری مدفوع
شایع‌ترین علامت روده‌ای در بیماران دیابتی، یبوست است که گاهی با دوره‌هایی از اسهال جابه‌جا می‌شود. این اختلالات معمولا در افرادی مشاهده می‌شود که دیابت طولانی مدت و کنترل نشده دارند.
- یبوست: کاهش حرکات روده‌ی بزرگ باعث دفع دیربه‌دیر و سخت می‌شود.
- اسهال دیابتی: معمولا آبکی و حجیم است و ممکن است با دوره‌های یبوست جابه‌جا شود.
- بی‌اختیاری مدفوع: آسیب عصبی ناحیه‌ی مقعد می‌تواند کنترل دفع را مختل کند.
البته تمام اسهال‌های ایجاد شده در بیماران دیابتی ناشی از نوروپاتی نیستند؛ عوارض دارویی و بیماری سلیاک نیز می‌تواند باعث اسهال شود. همچنین تغییر پایدار در اجابت مزاج باید از نظر بیماری‌های دیگری مانند توده‌های روده بررسی شود.
علائم گوارشی دارید؟
اگر نفخ، سیری زودرس، تهوع، یبوست یا اسهال شما را آزاد می‌دهد و نمی‌دانید با دیابت ارتباط دارد یا نه، با هوش مصنوعی چمه علائم خود را ارزیابی کرده و راهنمایی اولیه دریافت کنید. رایگان و در چند دقیقه
بیماری سلیاک در دیابت نوع 1
در افراد مبتلا به سلیاک، مصرف گلوتن باعث آسیب به پوشش روده‌ی کوچک آن‌ها می‌شود. این بیماری در افرادی که به دیابت نوع 1 مبتلا هستند، شیوع بسیار بیشتری دارد.
سلیاک ممکن است با اسهال، نفخ، خستگی و کاهش وزن همراه باشد، اما معمولا بدون علامت واضح گوارشی واضحی هستند. سلیاک درمان نشده می‌تواند با اختلال در جذب غذا، کنترل قندخون را دشوار کند، افت‌های غیرمنتظره‌ی قندخون ایجاد کند و در دوران کودکی، بر رشد او موثر باشد.
بنابراین، کودکان و نوجوانان مبتلا به دیابت نوع ۱ کمی پس از تشخیص دیابت از نظر سلیاک غربالگری می‌شوند و غربالگری در طول دو سال و پس از پنج سال تکرار می‌شود. در بزرگسالان، بررسی زمانی انجام می‌شود که علائم، یافته‌های آزمایشگاهی یا شک بالینی به سلیاک وجود داشته باشد.
پیش از انجام آزمایش، نباید رژیم بدون گلوتن را شروع کنید، چون نتیجه‌ی آزمایش را غیرقابل اعتماد می‌کند.
کبد چرب متابولیک (MASLD)
کبد چرب متابولیک یا MASLD شایع‌ترین مشکل کبدی در بیماران دیابتی است که قبلا به آن کبد چرب غیرالکلی نیز گفته می‌شد. در این بیماری، چربی در کبد تجمع می‌یابد و معمولا یکی از عوامل خطر متابولیک مانند اضافه وزن، فشارخون بالا، اختلال چربی خون، پیش دیابت یا دیابت نوع 2 وجود دارد.
کبد چرب متابولیک، در حدود 70% مبتلایان به دیابت نوع 2 مشاهده می‌شود و ار هر 5 نفر مبتلا به دیابت نوع 2، یک نفر فیبروز قابل توجه کبدی داشته و در معرض خطر بالای سیروز است.
مراحل پیشرفت کبد چرب
- کبد چرب ساده: تجمع چربی بدون آسیب قابل توجه به سلول‌های کبدی
- استئاتوهپاتیت متابولیک (MASH): التهاب و آسیب سلولی همراه با چربی
- فیبروز: شکل‌گیری بافت جای زخم در کبد
- سیروز: فیبروز پیشرفته که عملکرد کبد را مختل می‌کند و خطر سرطان کبد را افزایش می‌دهد.
دیابت یکی از مهمترین عوامل تسریع کننده پیشرفت فیبروز کبدی به سیروز است. با توجه بهاینکه کبد چرب معمولا تا مراحل پیشرفته بدون علامت باقی می‌ماند، بنابراین غرابالگری در این شرایط اهمیت زیادی دارد.
در بیماران مبتلا به کبد چرب، احتمال بیماری‌های قلبی-عروقی بیشتر است.
ارزیابی و غربالگری
بررسی مشکلات گوارشی زمانی انجام می‌شود که علائم گوارشی یا نوسانات بی‌دلیل قند خون وجود داشته باشد. اما برای کبد، به دلیل بی‌علامت بودن بیماری، غربالگری دوره‌ای در افراد مبتلا به پیش‌دیابت و دیابت نوع ۲، به‌ویژه در صورت اضافه‌وزن، توصیه می‌شود.
شاخص FIB-4 برای برآورد خطر فیبروز کبد
برای غربالگری کبد چرب و فیبروز، ابتدا محاسبه‌ی شاخص FIB-4 انجام می‌شود که از سن، آنزیم‌های کبدی (AST و ALT) و تعداد پلاکت به دست می‌آید. تفسیر این شاخص به شکل زیر است:
| مقدار FIB-4 | تفسیر | اقدام بعدی توصیه شده |
|---|---|---|
| کمتر از ۱٫۳ | خطر پایین فیبروز پیشرفته | اصلاح سبک زندگی و تکرار شاخص هر ۱ تا ۲ سال |
| ۱٫۳ تا ۲٫۶۷ | خطر متوسط یا نامشخص | انجام آزمون تکمیلی مانند الاستوگرافی (سنجش سفتی کبد) |
| بیشتر از ۲٫۶۷ | خطر بالای فیبروز پیشرفته | ارجاع به متخصص گوارش و کبد |
برای سلیاک، آزمایش خون آنتی‌بادی ضد ترانس‌گلوتامیناز (tTG-IgA) همراه با سنجش IgA کل انجام می‌شود. در صورت شک به گاستروپارزی نیز، پزشک پس از کنار گذاشتن علت‌های دیگر، آزمون تخلیه‌ی معده را درخواست می‌کند.
نتیجه‌ی آزمایشتان را جدی بگیرید.
نتایج آزمایش‌هایی مانند آنزیم‌های کبدی (AST و ALT)، شمارش پلاکت، قند خون و HbA1c را در ابزار تفسیر آزمایش خون چمه وارد کنید تا راهنمایی اولیه دریافت کنید و با آگاهی بیشتری با پزشک خود گفتگو کنید.
روش‌های مدیریت و پیشگیری
کنترل پایدار قند خون پایه‌ی پیشگیری و مدیریت همه‌ی مشکلات گوارشی و کبدی دیابت است. با این‌حال، برای مدیریت هر عارضه باید از روش‌های اختصاصی استفاده کرد.
تغذیه در گاستروپارزی
- وعده‌های کوچک و سبک استفاده شود.
- پرهیز از غذاهای چرب، سرخ کردنی و پرفیبر.
- استفاده از سبزیجات کاملا پخته
- مصرف غذاهای مایع مانند سوپ در روزهایی که علائم شدیدتر هستند.
- مصرف مایعات کافی در طول روز برای جلوگیری از کم‌آبی
- پیاده روی سبک پس از غذا که به تخلیه معده کمک می‌کند.
نگه داشتن قند خون در محدوده‌ی هدف، پیش و پس از غذا، می‌تواند علائم گاستروپارزی را کاهش دهد. برنامه‌ی انسولین و میزان کربوهیدرات وعده‌ها در این بیماران معمولا نیاز به تنظیم دارد و پایش مکرر قند خون، ترجیحا با سامانه‌ی پایش مداوم قند، به پیشگیری از نوسانات کمک می‌کند.
این تغییرات فقط باید زیر نظر پزشک انجام شوند. در صورت نیاز، داروهای تقویت‌کننده‌ی حرکات معده و داروهای ضدتهوع نیز توسط پزشک تجویز می‌شوند.
مدیریت یبوست و اسهال
درمان یبوست و اسهال دیابتی بر کنترل قند خون، کنترل علائم و شناسایی علت زمینه‌ای تمرکز دارد. مصرف کافی مایعات، فعالیت بدنی منظم و بررسی داروهای مصرفی از نظر عوارض گوارشی، با نظر پزشک، اهمیت دارد.
مدیریت کبد چرب
- کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن
- الگوی غذایی مدیترانه‌ای
- فعالیت بدنی منظم
- پرهیز یا محدودیت جدی الکل
- کنترل فشار خون و چربی‌های خون
در برخی بیماران، پزشک ممکن است از داروهای کاهنده‌ی قند یا وزنی استفاده کند که اثر مثبت بر کبد نیز دارند، و در فیبروز متوسط تا پیشرفته درمان‌های دارویی اختصاصی کبد نیز مطرح هستند.
بیماران مبتلا به سیروز باید به‌طور منظم از نظر سرطان کبد پیگیری شوند.
مدیریت سلیاک
در صورتیکه سلیاک تایید شود، درمان اصلی این بیماری، رژیم دائم بدون گلوتن است. این تغییر رژیم بر میزان کربوهیدرات و دوز انسولین تاثیرگذار است بنابراین باید با هماهنگی پزشک و مشاور تغذیه انجام شود.
هشدار پزشکی
این مقاله صرفا جهت افزایش آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر، مراجعه فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است:
- استفراغ مکرر و ناتوانی در نگه داشتن مایعات
- استفراغ همراه با قندخون بالا، تنفس تند، بوی میوه در دهان یا گیجی
- افت قندخون مکرر پس از غذا
- مدفوع سیاه یا خونی، یا استفراغ خونی
- درد شدید شکم
- کاهش وزن بی‌دلیل یا اشکال پیش‌رونده در بلع
- زردی پوست یا چشم، تورم شکم یا خواب‌آلودگی گیجی غیرعادی
هر گونه تغییر در رژیم غذایی، برنامه انسولین یا داروهای مصرفی باید با نظر پزشک معالج انجام شود. در صورت بروز علائم گوارشی جدید یا پایدار، برای ارزیابی دقیق به پزشک مراجعه کنید.
چشم‌انداز مشکلات گوارشی و کبد چرب در بیماران دیابتی
اگر گاستروپارزی یا اختلالات روده‌ای ناشی از دیابت در شما تشخیص داده شده، این مشکلات معمولا درمان قطعی ندارند اما قابل کنترل‌اند. با کنترل قند خون، اصلاح تغذیه و درمان دارویی علائم در بیشتر بیماران به‌خوبی مدیریت می‌شود؛ اما بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند به کم‌آبی، سوءتغذیه و نوسانات شدید قند خون منجر شود.
کبد چرب اگر پیش از مرحله‌ی سیروز تشخیص داده شود، با کاهش وزن، فعالیت بدنی و پرهیز از الکل قابل برگشت است. بدون درمان، این بیماری ممکن است به فیبروز، سیروز و سرطان کبد برسد و خطر بیماری‌های قلبی‐عروقی را نیز افزایش دهد.
مهمترین اقدام، پیگیری منظم است: آزمایش‌های دوره‌ای کبد، کنترل قند خون و چکاپ‌های منظم با پزشک. هر علامت گوارشی جدید یا پایدار را هم به‌موقع با پزشک در میان بگذارید.